vọng, vui tươi.

Trong đau khổ lại chứa mầm hy vọng

 Lửa mới

 Đau khổ là một thực tại khó có thể diễn tả hết bằng lời. Phần lớn chúng ta khi đối diện với đau khổ đều chỉ cảm thấy nỗi đau và nước mắt. Ấy vậy mà, đối với Đức cố Hồng Y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận, mỗi chặng đường gian khổ lại là mỗi chặng đường hân hoan. Ngang qua những gian nan mà ngài phải nếm trải nhất là trong gian đoạn ở tù, chúng ta lại nhận ra rằng ngài là một anh hùng về niềm tin và hy vọng. Chúng ta sẽ không nhắc lại nhiều về đời sống của Hồng Y Thuận ở đây, nhưng với ước mong khi nhìn lại những kinh nghiệm gian khổ đầy phi thường của ngài lại có thể chiếu rọi một tia sáng nào đó vào bóng tối vô vọng nơi cuộc sống chúng ta hôm nay.

Trước hết, một phương châm sống của Đức cha Thuận (lúc này ngài đang là Giám mục) không thể không nói đến đó là “sống tích cực trong giây phút hiện tại”. Quả là khó khi áp dụng điều này trong đời thường thế mà Đức cha Thuận lại muốn sống phương châm này ngay trong cảnh ‘vào tù ra khám’. Vào thời gian đó, quả thật ngài không thể giúp gì cho Giáo Hội, nhưng ngài lại rất muốn sống cuộc sống ngài một cách tích cực bao nhiêu có thể. Ngài luôn kết hợp với Chúa và muốn thể hiện lòng mến Chúa ngay trong những khả năng hạn hẹp của mình. Ngài không chỉ chu toàn cách tốt nhất những bổn phận của mình mà còn giúp đỡ cho những bạn tù khác nữa. Ngài cảm hóa và dần dần biến đổi đời sống họ. Ngay cả người cai tù cũng phải nể và ‘chịu thua’ về thái độ sống, lòng tốt và cách thể hiện tình yêu thương của ngài. Ngài luôn tin rằng tình yêu thương có thể chinh phục được mọi sự ngay cả những gì cứng cỏi nhất. Bên cạnh đó, ngài còn cố gắng bí mật viết ra những suy nghĩ, những kinh nghiệm nơi nội tâm sâu xa của mình trên những tờ giấy lịch tường để gửi tới an ủi cộng đoàn dân Chúa. Về sau, những bài viết này được thu thập lại thành một tập sách khá nổi tiếng có tên là “Đường Hy Vọng”. Dường như giây phút hiện tại lại quyết định tất cả và đó phải là giây phút đẹp nhất! Cuộc sống được hình thành từ những giây phút hiện tại cũng như việc chấm những chấm nhỏ để tạo nên đường thẳng. Mỗi chấm của hiện tại nếu được cẩn thận trau chuốt bởi những việc tốt sẽ tạo nên đường thẳng của lối sống đẹp và đường đó phải là ‘Đường Hy Vọng’.

Không những thế, kinh nghiệm nơi những ngày tháng gian khổ cũng mang lại cho Đức cha Thuận những bài học quý giá. Chúng ta không thể tưởng tượng nổi những khó khăn mà ngài phải chịu. Những vất vả nơi chốn lao tù đã thử thách ngài hết sức nghiệt ngã. Mười ba năm ở tù trong đó hết chín năm bị biệt giam quả thật không đơn giản chút nào. Cảnh tượng nơi các xà lim thật hãi hùng: nóng bức, tối tăm, tù túng, ngột ngạt, không chút tương lai, cùng đường hy vọng… Nhiều lần, ngài cảm thấy hoàn toàn thất vọng và như bị bỏ rơi, ngay cả đối với Thiên Chúa. Ngài quá đuối sức đến nổi không thể đọc hết một Kinh Kính Mừng… Trải nghiệm về những đau đớn như thế đã tôi luyện ngài rất nhiều. Điều kỳ lạ là ngài lại muốn được chịu đau khổ hơn nữa, không phải bởi vì ngài thích điều đó nhưng chính qua những đau khổ như thế làm tăng thêm cho ngài khả năng thấu cảm và giúp đỡ nhiều hơn cho những yếu đuối của người khác. Qua chia sẻ của ngài,  người ta nghe được một câu nói đầy an ủi rằng: “Đau khổ quả là gánh nặng nếu chúng ta sợ nó và cố gắng để tránh né. Nhưng, đau khổ sẽ là một kinh nghiệm ngọt ngào nếu ta chấp nhận nó với lòng can đảm.” Nghĩ thế, ngài cảm thấy tự do và bình tâm hơn vào thời gian đó. Ngài không muốn bám víu lấy quá khứ, cũng không muốn phàn nàn và than vãn hiện tại nhưng luôn hướng nhìn đến tương lại cách tích cực.

Hơn nữa, kinh nghiệm đáng chú ý nhất của Đức cha Thuận chính là kinh nghiệm về niềm tin và hy vọng. Sống trong cảnh tù túng, ngài đôi lúc cảm thấy lo âu và buồn phiền vì sự vô dụng của mình. Thế nhưng, hình ảnh của Chúa Giêsu trên Thánh giá đã giúp ngài phân biệt ‘đâu là việc của Chúa và đâu là việc của ngài làm cho Chúa’. Từ đó, ngài phó thác hoàn toàn trong tay Chúa. Ngài chia sẻ rằng mặc dù ta luôn cảm thấy chỉ sống trong đau khổ và thất vọng nhưng thật ra Thiên Chúa luôn ở với ta. Những lúc như vậy, sự buồn phiền, thất vọng sẽ tan biến và phải nhường chỗ cho niềm vui và hy vọng. Chính những kinh nghiệm có vẻ là đau khổ như thế lại trở nên những lò nung tôi luyện đức tin ngài nên sắc bén và vững chắc. Về sau, sau khi ‘rời khỏi’ Việt Nam, ngài dường như mất hết tất cả: mất bạn bè, xa cách những người thân, bỏ lại Giáo phận mà ngài hết sức yêu mến… Ít ai ngờ rằng, nhờ qua những chia ly, mất mát tạm thời như thế về sau ngài lại trở nên người của Giáo hội toàn cầu, trở nên một sứ giả của công lý và hòa bình, một chứng nhân của niềm tin và hy vọng cho tất cả mọi người trên toàn thế giới. Càng phải nói thêm rằng căn bệnh ung thư vào cuối đời ngài cũng không thể dập tắt đi niềm vui và óc hài hước của ngài. Khi nằm trên giường bệnh, có lần ngài nói một cách dí dỏm “công việc cuối cùng của đời ngài là đón nhận căn bệnh này bằng một nụ cười!”

Nhìn lại cuộc đời của Đức Hồng Y Thuận quả thật không khỏi làm chúng ta ngạc nhiên và sửng sốt về những việc Chúa làm. Những nghèo nàn nơi những khó khăn và gian khổ mà Đức cha Thuận trải qua lại làm cho ngài trở nên một người giàu có: giàu về đời sống nội tâm, giàu về những trải nghiệm của kiếp người, và nhất là ngài giàu “Chúa”, giàu kinh nghiệm về Chúa. ‘Cửa chính có thể bị đóng lại để vô vàn các cửa sổ được mở ra!’. Bởi thế, kinh nghiệm mà mỗi người kitô hữu cần có là kinh nghiệm cảm nhận được Chúa kề bên ngay trong những đau thương mất mát; con đường của người có niềm tin phải luôn là con đường của hy vọng, vui tươi ngay trong nghịch cảnh. Đau khổ lớn nhất là đau khổ không có Chúa, đau khổ không có hy vọng. Thiên Chúa sẽ chẳng bao giờ để ta thất vọng khi ta đặt hết niềm tín thác vào sự quan phòng và nhân hậu của ngài.

“Phúc cho ai than khóc, vì họ sẽ được Thiên Chúa ủi an… Phúc cho ai bị bách hại vì lẽ công chính, vì Nước Trời là của họ”. (Mt 5: 4,10).

Xin xem thêm những video clip trên Youtube với từ khóa: “Đường Hy Vọng  - ĐHY Nguyễn Văn Thuận”, gồm tất cả 7 phần.

Bộ phim Tiễn Biệt (Departures) là tác phẩm đã đoạt rất nhiều giải thưởng quốc tế, trong đó có Oscar phim ngoại quốc xuất sắc nhất. Kết hợp nhiều nét hài trong một câu chuyện đẹp, mang ý nghĩa sâu sắc, ”Tiễn biệt” miêu tả thái độ cuả người sống đối với cái chết.

Trước đây, Daigo là nhạc sĩ chơi cello, trong dàn nhạc giao hưởng. Khủng hoảng kinh tế buộc cả dàn nhạc giải tán. Daigo rời Tokyo, dẫn vợ về quê. Ở đây, anh chàng Daigo mở tờ báo, tìm việc làm. Anh ta bắt gặp ở mục rao vặt, dòng tin về một công ty mang tên là ”Khởi hành” đang cần gấp nhân viên. Lập tức Daigo đến đây, xin một chỗ. Nhưng lầm to ! Tới đó, Daigo mới vỡ lẽ : công ty này là Nhà đòn và họ cần một thanh niên để đào tạo làm nghề liệm xác. Trớ trêu hơn nữa, ông chủ công ty, trong cảnh goá bụa, hết lòng yêu mến Daigo và đối xử với anh thân tình như con đẻ. Vừa lo thất nghiệp, vừa động lòng trắc ẩn, Daigo nhận việc, nhưng về nhà, vẫn nói dối vợ, ngượng ngùng không thể thú nhận anh đang lao vào một công việc bị mọi người ghê tởm và khinh bỉ.

Bởi chính trong cái chết mà hằng ngày Daigo chứng kiến và mó tay, lau mình, trang điểm cho người chết, anh chàng nhạc sĩ lại tìm được lẽ sống và nguồn hạnh phúc như chưa bao giờ trước đó. Có thể, từng bưóc một, chung đụng với cái chết, Daigo ý thức rằng cái chết cũng tự nhiên như hơi thở, như chu kỳ của bốn mùa, như một lần vĩnh biệt mà ai ai cũng sẽ nếm mùi, cho nên ai ai cũng nên sắp xếp hành trang để nhẹ nhàng chia tay, ‘trở về Bến Lạ’.

Hơn nữa, bộ phim còn là mối tương đồng giữa lẽ sống và nghiã tử. Đạo diễn Yojiro Takita nói : “Không chỉ ở chủ đề cái chết, tôi muốn đặt câu hỏi : sống cách nào ?” ‘Departures’, ta có thể dịch là ‘Ra đi’, ‘Tiễn Biệt’ hay ‘Viễn du’, nhưng ở câu chuyện này, ra đi cũng là một chuyến trở về, tiễn biệt lại là vận hội tái ngộ.

Sau đây là một vài hình ảnh và cảm nhận về bộ phim.

Bi hài nơi khuôn mặt con người trước cái chết

Lửa mới

Tiếng đàn Cello của bộ phim “Departures” đưa người xem vào tâm trạng lâng lâng, da diết của phận người khi đối diện với cái chết. Dầu vậy, theo tôi cái da diết của tiếng đàn không những để diễn tả sự tiếc nuối về sự ra đi vĩnh viễn của người đã khuất nhưng đó còn là một âm dai nền kỳ diệu tạo nên một khoảng lặng đủ cho tôi khi nghĩ về cái bi hài nơi khuôn mặt con người trong kiếp nhân sinh.

Nhìn vào gương mặt của người sống và người chết của một đám tang dường như tôi thấy rằng “người chết lại sống và ngược lại người sống lại chết?” Tại sao lại như vậy? Bộ phim mở đầu với một cảnh khâm liệm một người vừa qua đời trong tiết trời mùa đông lạnh giá. Cái lạnh này còn lạnh hơn khi người được khâm liệm đó lại là một người đồng tính vừa mới tự tử. Cái chết này vì thế có phần rất khó xử khi để lại cho ba mẹ của “cô” một sự nuối tiếc đến khóc không ra nước mắt vì hai ông bà đã không chấp nhận và không nhìn mặt “cô” trong thời gian dài và cứ cãi vả nhau suốt ngày về việc “cô” “thay hình đổi dạng giới tính của mình”. Nhìn gương mặt bình an và yên ả lạ lùng của “cô” chắc hẳn “cô” đã bớt đau khổ hơn khi chọn cho mình một cái chết như thế. “Cô” chết mà như đang ngủ… Và dường như cứ như sự thường thì người ta hay chờ đến giờ chết mới chấp nhận nhau thì phải!

Cái chết của bố anh chàng Daigo sau này cũng vậy. Anh đã rất xót xa khi nhìn nhận ra khuôn mặt của cha mình khi đã bất động. Khuôn mặt mà anh cho là tệ hại không cần phải nhớ đến trong suốt hơn ba mươi năm. Ngược lại, cha anh đã rất bình thản ra đi khi trong tay vẫn còn nắm chặt viên đá nhỏ “tròn nhẳng”, đó là hòn đá của sự bình an và mãn nguyện… Những cái chết khác cũng vậy, dường như bên cạnh sự bình thản của người chết thì đâu đó lại thấy sự dằn vặt, nuối tiếc nơi khuôn mặt của người ở lại. Như vậy thì nên “ai khóc cho ai”? Người chết ra đi để lại cho người ở lại nhiều điều để suy gẫm về đời sống của mình. Ở đây, ngoài việc khóc thương cho người đã khuất tôi còn đang khóc cho những đỗ vỡ nơi lỗi lầm của chính mình đối với người nằm xuống. Người ta đã rất đúng khi cho rằng: “Khi tôi sinh ra tôi òa khóc và mọi người vui cười nhưng khi tôi chết đi thì tôi lại vui cười còn mọi người lại òa khóc”!

Cái bi hài thứ hai là ở nơi việc khâm liệm và trang điểm. Tôi khâm phục cách thức khâm liệm rất thành kính và tôn trọng người đã khuất của ông chủ cũng như anh Daigo về sau. Đó là kinh nghiệm rất thực của ông khi vợ ông qua đời. Chính vợ ông là khách hàng đầu tiên của ông. Có lẽ ông đã dành hết cả con tim mình để khâm liệm và trang điểm cho vợ ông lúc đó. Các đám tang khác cũng vậy, phần lớn những người thân đều muốn người ra đi được đối xử cách tử tế nhất dù sau đó tất cả sẽ được thiêu thành trò tàn. Hơn nữa, tôi còn đánh động hơn khi ông chồng có bà vợ mới chết hớt hãi chạy ra tỏ lời cám ơn ông chủ và anh Daigo khi ông thốt lên rằng: “vợ tôi chưa bao giờ đẹp như thế!”… Kể ra cũng kỳ lạ, người đã chết mà lại đẹp hơn người khi còn sống! Theo tôi, cái đẹp của người chết ở đây không hẳn là cái đẹp khi đã được trang điểm và cho ăn mặc chỉnh tề nhưng xa hơn đó là cái đẹp khi được người khác tôn trọng. Cái trớ trêu là dường như người ta cứ chờ đến khi người thân chết rồi mới đối đãi ra hồn ra phép. Những chiếc áo đẹp, những chiếc vớ, chiếc khăn thân thương nhất và cả việc trang điểm cho đẹp lên có còn ý nghĩa gì đối với người đã chết? Tại sao lúc đứng trước linh cửu mới nói lên lời cám ơn và xin lỗi? Những lời nói yêu thương và quan tâm săn sóc có quá muộn màng chăng khi người chết không còn cảm thấy gì? Tại sao lại chờ cho đến khi bất động rồi mới nhìn mặt nhau?… Những câu hỏi này thật sự không dễ dàng trả lời đối với tôi khi tôi chưa đụng chạm đến kinh nghiệm những người thân mình trước sau sẽ ra đi. Quả thật, bộ phim làm tôi phải suy nghĩ nhiều về cách hành xử của mình đối với cha mẹ, anh chị em và những người thân, người bạn tôi…

Hơn nữa, đối với tôi khuôn mặt của mỗi người không chỉ cái bề ngoài đẹp xấu nhưng đâu đó còn khoác lên cả một quá khứ của họ và đó là một huyền nhiệm. Huyền nhiệm của khuôn mặt con người cho tôi thấy rằng không phải đợi đến lúc chết nhưng thật sự khi còn sống người ta đã “vẽ nên khuôn mặt của nhau”. Khi tôi vui người khác cũng sẽ vui theo, khi tôi giận dữ người khác không cảm thấy dễ chịu chút nào. Vì thế, thay vì cứ muốn vẽ lên trên khuôn mặt mọi người những nét căng thẳng, nhăn nhúm tôi sẽ cố gắng làm cho người khác “đẹp hơn” với những nụ cười và sự niềm nở chân thành. Bởi tôi tin rằng chẳng ai lại từ chối khi mình được quan tâm và tôn trọng.

Tóm lại, bộ phim Departure với tiếng đàn Cello luôn là một điệp khúc da diết đưa tôi vào huyền nhiệm nơi cái bi hài của khuôn mặt con người trước cái chết. Cái chết có lẽ là một tiếng khóc cho người ra đi nhưng lại là “cái cười sâu lắng” cho người ở lại. Việc trang điểm, khâm liệm người chết cũng vậy, tôi tôn trọng và thành kính trước một xác chết không chỉ là cho chính xác chết đó nhưng còn là bài học dạy tôi cách “trang điểm và khâm liệm cách kính cẩn cho những người đang sống” quanh tôi. Nếu được dùng tiếng đàn Cello da diết xin cho tôi tấu lên khúc hát của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn trong bài Mưa Hồng rằng “…người nằm xuống nghe tiếng ru…Cuộc đời đó.. có bao lâu mà hững hờ…”.

Từ hôm nay cho đến Tết, chúng tôi sẽ lần lượt giới thiệu đến quý vị từng phần của bài viết này. Hy vọng qua bài viết của thầy, chúng ta sẽ có dịp được tìm hiểu sâu xa hơn về nguồn gốc, ý nghĩa… của phong tục ngày Tết.

——————

PHONG TỤC TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT

Michel Nguyễn Hạnh, Nhóm Lasan 100

Tục gói bánh chưng ngày tết

Qua Truyện bánh chưng, Lĩnh Nam Chích Quái, ai cũng biết tục gói bánh chưng tương truyền có từ đời vua Hùng và tác giả là Lang Liêu.

雄王既破殷军之后，国家无事，欲傳于子，乃会官郎，公子二十二人，谓曰：“我欲傳位，有能如我愿，欲珍甘美味，岁终荐于先王，以尽孝道，方可传位。”

于是诸子各求水陆奇珍之物，不可胜数。惟十八子郎僚母氏单寒微，先已病故，左右寡少，难以应办。昼夜思想，梦寐不安。夜梦神人告曰：“天地之物所贵于人，无过米。所以养人，人能壮也。食不能厌，他物莫能先。当以糯米作饼，或方或圆，以象天地之形，叶包其外，中藏美味，以寓父母生育之重。”郎僚惊觉，喜曰：“神人助我也。”遵而行之。乃以糯米择其精白，选用圆完无缺折者，淅之洁静，以青色叶包裹为方形，置珍甘美味在其中，以象天地包藏万物焉。煮而熟之，故曰蒸饼。又以糯米炊熟，捣而烂之，捏作圆形以象天，故曰薄持饼。

初，王传位于郎僚，兄弟二十一人，分守藩篱，立为部党，以为藩国。迨后众将争长，各立木栅以遮护之，故曰栅、曰村、曰庄、曰坊，自此始。

Phiên âm: hùng vương ký phá ân quân chi hậu, quốc gia vô sự, dục truyền vu tử, nãi hội quan lang, công tử nhị thập nhị nhân, vị viết: “ngã dục truyền vị, hữu năng như ngã nguyện, dục trân cam mĩ vị, tuế chung tiến vu tiên vương, dĩ tẫn hiếu đạo, phương khả truyền vị。”

vu thị chư tử các cầu thủy lục kỳ trân chi vật, bất khả thắng sổ。duy thập bát tử lang liêu mẫu thị đan hàn vi, tiên dĩ bệnh cố, tả hữu quả thiểu, nan dĩ ứng bạn。 trú dạ tư tưởng, mộng mị bất an。

dạ mộng thần nhân cáo viết: “thiên địa chi vật sở quý vu nhân, vô quá mễ。 sở dĩ dưỡng nhân, nhân năng tráng dã。 thực bất năng yếm, tha vật mạc năng tiên。 Đương dĩ nhu mễ tác bính, hoặc phương hoặc viên, dĩ tượng thiên địa chi hình, hiệp bao kỳ ngoại, trung tàng mỹ vị, dĩ ngụ phụ mẫu sanh dục chi trọng。”lang liêu kinh giác, hỉ viết: “thần nhân trợ ngã dã。” tuân nhi hành chi。nãi dĩ nhu mễ trạch kỳ tinh bạch, tuyển dụng viên hoàn vô khuyết chiết giả, tích chi khiết tĩnh, dĩ thanh sắc hiệp bao khỏa vi phương hình, trí trân cam mỹ vị tại kỳ trung, dĩ tượng thiên địa bao tàng vạn vật yên。 chử nhi thục chi, cố viết chưng bính。 hựu dĩ nhu mễ xuy thục, đảo nhi lạn chi, niết tác viên hình dĩ tượng thiên, cố viết bạc trì bính。。。

(đoạn nối tiếp đã trình bày ở đầu bài viết)

sơ, vương truyền vị vu lang liêu, huynh đệ nhị thập nhất nhân, phân thủ phiên ly, lập vi bộ đảng, dĩ vi phiên quốc。 đãi hậu chúng tương tranh trường, các lập mộc sách dĩ già hộ chi, cố viết sách, viết thôn, viết trang, viết phường, tự thử thủy。

Dịch nghĩa: Sau khi vua Hùng đã phá xong giặc Ân, đất nước thái bình, nên muốn lo việc truyền ngôi cho con, hội hai mươi hai vị quan lang công tử lại mà bảo: – Ta muốn truyền ngôi cho người có thể làm vừa lòng ta, biết đem trân cam mỹ vị đến dân cúng Tiên vương vào cuối năm để tròn đạo hiếu thì sẽ được truyền ngôi cho.

Các công tử lo đi tìm các vị trân kỳ, hoặc săn bắn, chài lưới, hoặc mua ở chợ, vụ được nhiều của ngon vật lạ không biết bao nhiều mà kể. Duy có công tử thứ mười tám là chàng Liêu, bà mẹ hàn vi đã lâm bệnh mà quá cố rồi, tả hữu lại ít người nên khó bề toan tính, ngày đêm thao thức ăn ngủ không yên.

Đêm nằm mộng thấy thần nhân bảo rằng: – Trong trời đất không có vật gì quý bằng gạo, vì gạo là của để nuôi dân, người ta ăn mãi không chán, không có vật gì đứng trước được; nếu lấy gạo nếp hoặc gói làm hình tròn để tượng trời, hoặc gói làm hình vuông để tượng đất, ở trong làm nhân cho thật ngon, bắt chước hình trạng trời đất bao hàm vạn vật, ngụ ý cái ơn trời đất phát dục vạn vật, như thế thì lòng cha sẽ vui, tôn vị chắc được. Chàng Liêu kinh sợ tỉnh dậy, mừng rằng “Thần minh giúp ta, ta nên bắt chước theo mà làm”. Chàng Liêu lựa hột nếp nào trắng tinh, hoàn toàn không sứt mẻ đem vo cho sạch, rồi lấy lá xanh gói thành hình vuông, bỏ nhân ngon vào giữa, đem nấu cho chín, gọi là bánh chưng. Lại lấy nếp nấu xôi đem quết cho thực nhuyễn, nặn làm hình tròn để tượng trưng hình trời, gọi là bánh dầy…

(đoạn nối tiếp đã trình bày ở đầu bài viết)

Rồi, vua Hùng truyền ngôi cho chàng Liêu; hai mươi mốt anh em đều giữ các phiên trấn, lập làm bộ đảng, bảo vệ non sông. Về sau, họ hàng tranh nhau làm trưởng, mỗi người dựng rào gỗ để che kín bởi vậy từ gọi là sách, là trại, là trang, là phường bắt nguồn từ đấy.

Bánh chưng hình vuông có phải là truyền thống của người Việt hay không?

 Trong đoạn trích sau cho thấy bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất: Đương dĩ nhu mễ tác bính, hoặc phương hoặc viên, dĩ tượng thiên địa chi hình, hiệp bao kỳ ngoại, trung tàng mỹ vị, dĩ ngụ phụ mẫu sanh dục chi trọng。”lang liêu kinh giác, hỉ viết: “thần nhân trợ ngã dã。Dịch nghĩa: Nếu lấy gạo nếp hoặc gói làm hình tròn để tượng trời, hoặc gói làm hình vuông để tượng đất, ở trong làm nhân cho thật ngon, bắt chước hình trạng trời đất bao hàm vạn vật, ngụ ý cái ơn trời đất phát dục vạn vật, như thế thì lòng cha sẽ vui, tôn vị chắc được.

Đây chính là văn hóa Trung Hoa, phát xuất từ Đạo giáo. Trong sách Văn tâm điêu long文心雕龍có đoạn viết: 夫，玄黃色雜，方圓体分。日月疊璧，以垂麗：天之象；山川煥綺，以鋪理地之形。此蓋道之文也。Phiên âm:Phù! Huyền hoàng sắc tạp, phương viên thể phân. Nhật nguyệt điệp bích dĩ thùy lệ: thiên chi tượng. Sơn xuyên hoán ỷ, dĩ phô lý: địa chi hình. Thử cái đạo chi văn dã. Dịch nghĩa: Ôi! Từ lúc trời đất còn tạp với nhau, đến lúc trời đất được phân ra thì: Mặt Trời và Mặt Trăng nối tiếp nhau như xâu chuỗi ngọc, nhằm buông cái 麗Lệ (đẹp) xuống: đó là 象Tượng của Trời. Núi sông lộ ra như những mảnh lụa chằng chịt rực rỡ, nhằm phô cái 理Lý (trật tự): đó là 形Hình của Đất. Tất cả (cái Lệ, cái Lý đó) gọi là Văn của Đạo.

Điều này cho thấy phương viên (tròn vuông), nhật nguyệt phiếm chỉ trời đất. Câu “dĩ tượng thiên địa chi hình” trong Lĩnh Nam Chích Quái mượn ý từ “thiên chi tượng” và “địa chi hình” của Đạo giáo. Như thế đã rõ, khái niệm vuông tròn cho bánh chưng, bánh dầy để biểu trưng cho trời đất là văn hóa Trung Hoa.

Vậy, bánh chưng ngày xưa của người Việt có hình gì?

Ngày nay, ở Phú Thọ – nơi đất Tổ – có bánh chưng hình trụ, giống như bánh tét; còn gọi là bánh chưng tày hay bánh tày. Theo giáo sư Lê Văn Lan, bánh hình trụ là hình thức nguyên thủy của bánh chưng. Bởi vì người Việt xưa theo tín ngưỡng phồn thực. Bánh chưng tày có hình giống như sinh thực khí của người nam. Tại làng Thanh Đình (sát Đền Hùng, Phú Thọ), vào ngày lễ hội, còn giữ phong tục từ thời Hùng Vương, đó là “đâm chày vào oa[1]” để cầu sự thịnh vượng, sự sinh sôi nảy nở. Chữ tày có gốc từ chữ chày. Bánh tày có nguồn gốc từ đó. Còn sự tích bánh dầy bánh chưng mới có từ đời nhà Trần nên bị ảnh hưởng văn hóa của Trung Hoa. Chuyện đời gẫm đến chuyện đạo, có nhà thờ xây bàn thờ hình tròn và cấu trúc cung thánh theo kiểu “trời tròn đất vuông” và cho đó là bản sắc Việt thì thật là không ổn.

Tục treo tranh tết và câu đối tết

Câu đối là một trong những tinh hoa của văn hóa Việt, thâm thúy về ý, trau chuốt về lời, đẹp vì sự đối điệp. Từ lâu, cách thức chơi câu đối được phổ biến trong dân gian và trở thành một phong tục đẹp của dân tộc. Câu đối phát xuất ở Trung Hoa nhưng không rõ bắt đầu từ bao giờ. Xa xưa, khi đón tết, người Trung Hoa thường tạc những cái bùa treo nơi cửa với ý nghĩa là ngăn chặn tà ma. Dần dà, những cái bùa kia được chuyển thành chữ viết và hình vẽ để tiện cho việc trang hoàng. Bùa bằng chữ viết lâu dần phát triển thành hoành phi, câu đối. Bùa bằng hình vẽ dần dần biến thành tranh treo ngày tết, tựa như tranh làng Hồ hay tranh hàng Trống ở nước ta. Trong tranh vẽ ấy vẫn có một hai câu để nói lên ý của tác giả muốn gửi gắm. Vd. Tranh Tứ Quý:

Bộ tranh Tứ Quý, Đông Hồ, có 4 bức tranh với chữ Hán tương ứng: tranh Nhân Nghĩa 仁義 vẽ hình đứa bé ôm con cóc, phía sau có mấy trái đào; tranh Lễ Trí 礼智 vẽ hình đứa bé ôm con rùa, phía sau có đóa hoa sen; tranh Vinh Hoa 榮花 vẽ hình đứa bé ôm con gà, phía sau có đóa hoa súng; tranh Phú Quý 富貴 vẽ hình đứa bé ôm con vịt, phía sau có mấy trái đào.

Câu đối du nhập vào nước ta trong thời bị Bắc thuộc, ít nhất từ đời nhà Đường, vì lúc ấy người Việt bị ép học chữ Hán. Qua nghiên cứu, người ta nhận thấy dáng dấp câu đối xuất hiện trong bài phú cổ Bạch vân chiếu xuân hải 白雲照春海 của Khương Công Phụ 姜公輔, tự Khâm Vân. Ông là người xã Định Công, huyện An Định, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa. Khương Công Phụ du học ở Trung Hoa, thi đỗ Tiến sĩ (thời ấy người Việt phải sang Trung Hoa để tham dự khoa cử), làm quan đến chức Gián nghị Đại phu Đồng trung thư Môn hạ Bình chương sự, dưới đời vua Đường Đức Tôn (780-804). Đến đời vua Đường Thuận Tôn (805-806), ông lĩnh chức Tuyền châu Thứ sử được ít lâu thì mất. Vua Lê Cảnh Hưng phong cho Khương Công Phụ làm Thượng đẳng phúc thần. Sở trường của ông là những bài phú. Chẳng hạn bài phú Bạch vân chiếu xuân hải (Mây trắng rọi biển xuân) không chỉ để tả cảnh trời, biển, gió, mây mà trình bày quan niệm của đạo Lão về vũ trụ, với lời văn nhẹ nhàng thanh thoát, với hình thức mang dáng dấp đối điệp:

Bạch vân dong dong, diêu duệ hồ xuân hải chi trung;

Phân vân tằng Hán, kiểu khiết trường không.

Tế ảnh sâm si, tạp vi minh ư nhật vực;

Khinh văn lân loạn, phân quýnh hoảng ư tiên cung.

Dịch nghĩa:

Mây trắng mênh mông, lay động hòa giữa biển xuân;

Cảnh từng lớp nước chảy trên sông Hán, sáng một khoảng dài.

Bóng ảnh so le, thành vầng sáng quanh mặt trời;

Vẻ đẹp nhẹ nhàng biến động, chia đều rực rỡ cõi tiên.

Trong khoa cử xưa, có phần thi văn biền ngẫu騈耦, do đó sĩ tử phải học làm câu đối. Ở Việt Nam, lâu dần, cách làm câu đối lan rộng ra từ tầng lớp trên xuống tầng lớp dưới, được dân gian hóa thành một thú chơi tao nhã, thành một nét đẹp văn hóa của dân tộc. Không phải nước nào chịu ảnh hưởng chữ Hán cũng có sự phát triển tốt về câu đối. Những nước như Hàn quốc, Nhật Bản có cấu tạo ngữ âm dạng đa âm tiết và không có thanh điệu nên câu đối không phát triển mạnh. Ngược lại, việc câu đối được phổ biến ở nước ta còn liên quan đến cấu tạo ngữ âm dạng đơn âm tiết và có thanh điệu, tương tự như tiếng Hán. Tuy nhiên, tiếng Hán phổ thông có 4 thanh điệu (dương bình, âm bình, thượng thanh, khứ thanh), trong khi ấy tiếng Việt có 6 thanh điệu (ngang, huyền, hỏi, ngã, sắc, nặng), sắc âm của tiếng Việt phong phú hơn tiếng Hán.

Một số câu đối Tết:

Thiên tăng tuế nguyệt, niên tăng thọ / Xuân mãn càn khôn, phúc mãn đường. ‖ Dịch nghĩa: Trời thêm năm tháng, tuổi thêm thọ / Xuân đầy trời đất, phúc đầy nhà.

Tân niên, hạnh phúc bình an tiến / Xuân nhật, vinh hoa phú quý lai. ‖ Dịch nghĩa: Tết mới, hạnh phúc bình an đến / Ngày Xuân, vinh hoa phú quý về.

Giáp tý trùng tân tân giáp tý. / Xuân thu kỷ độ độ xuân thu.‖ Dịch nghĩa: Giáp tý vừa qua, qua giáp tý. / Xuân thu mấy độ, độ xuân thu.

Xuân đáo chu thiên trào thực khí / Thời lai quán địa mộc vân ba. ‖ Dịch nghĩa: Chào xuân mới, nơi nơi tràn khí ấm / Gặp thời hay, chốn chốn rộ hoa xuân.

Môn đa khách đáo thiên tài đáo / Gia hữu nhân lai vạn vật lai. ‖ Dịch nghĩa: Cửa nhiều khách đến nhiều tiền đến. / Nhà có người vào lắm vật vào.

Sơn thủy thanh cao xuân bất tận / Thần tiên lạc thú cảnh trường sinh. ‖ Dịch nghĩa: Phong cảnh thanh cao xuân mãi mãi. / Thần tiên vui thú cảnh đời đời.

Tổ tôn công đức thiên niên thịnh / Tử hiếu tôn hiền vạn đại xương. ‖ Dịch nghĩa: Công đức tổ tông nghìn năm thịnh. / Hiếu hiền con cháu vạn đời ngay.

Xuân như cẩm tú, nhân như ngọc. / Khách mãn gia đình, tửu mãn tôn. ‖ Dịch nghĩa: Xuân như cẩm tú, người như ngọc. / Khách chật trong nhà, rượu hết chung.

Phúc sinh lễ nghĩa gia đường thịnh. / Lộc tiến vinh hoa phú quý xuân. ‖ Dịch nghĩa: Phúc đem lễ nghĩa trong nhà thịnh. / Lộc nảy vinh hoa phú quý xuân.

Niên niên như ý xuân / Tuế tuế bình an nhật. ‖ Dịch nghĩa: Năm năm xuân như ý / Tuổi tuổi ngày bình an.

Nhập môn tân thị kinh luân khách / Mãn tọa dai đồng cẩm tú nhân. ‖ Dịch nghĩa: Vào cửa toàn khách kinh luân / Ngồi chơi toàn người cẩm tú.

Niệm tiên tổ, duật tu quyết đức / Khải hậu nhân, trường phát kỳ tường. ‖ Dịch nghĩa: Nhớ tổ tiên, đẹp điều nhân đức / Tin cháu con bền sự lạ hay.

Thảo ốc an cư, tích kim quang đắc đức / Bố y tùy phận, cầu phúc đức lai tài. ‖ Dịch nghĩa: Nhà cỏ ở yên, tích kim quang được đức / Áo vải an thân, cầu phúc đức đến tài.

Thiên địa vô tư, tích thiện tự nhiên thiện / Thánh hiền hữu giáo, tu thân khả dĩ vinh. ‖ Dịch nghĩa:  Trời đất vô tư, làm điều thiện tự nhiên được thiện / Thánh hiền có dạy, lo tu thân có thể được vinh.

Ðịa sinh tài, thế nghiệp quang huy / Thiên tứ phúc, gia thanh hiện thái. ‖ Dịch nghĩa: Ðất sinh tài nghiệp đời sáng láng / Trời ban phúc, nhà tiếng tốt tươi.

Phúc mãn đường, niên tăng phú quý / Ðức lưu quang, nhật tiến vinh hoa. ‖ Dịch nghĩa: Phúc đầy nhà, năm thêm giàu có. / Ðức ngập tràn, ngày một vinh hoa.

Trúc bảo bình an, tài lợi tiến / Mai khai phú quý, lộc quyền lai. ‖ Dịch nghĩa: Trúc giữ bình yên, thêm tài lợi. / Mai khai phú quý, lại lộc quyền.

Tiên tổ phương danh lưu quốc sử / Tử tôn tích học hiển gia phong. ‖ Dịch nghĩa: Tiên tổ danh thơm ghi quốc sử / Cháu con tích học rạng gia phong.

Đa lộc, đa tài, đa phú quý / Đắc thời, đắc lợi, đắc nhân tâm. ‖ Dịch nghĩa: Nhiều lộc, nhiều tài, nhiều của cải / Gặp thời, được lợi, được nhân tâm.

Ngoài cửa mừng Xuân nghênh Ngũ Phúc / Trong nhà chúc Tết hưởng Tam Ða.

Tối ba mươi, khép cánh càn khôn ních chặt lại kẻo ma vương đưa quỷ tới / Sáng mùng một, lỏng theo tạo hóa, mở toang ra cho thiếu nữ rước xuân về.

Chiều ba mươi, nợ hỏi tít mù, co cẳng đạp thằng Bần ra cửa./ Sáng mồng một, rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông Phúc vào nhà. (cụ Nguyễn Công Trứ)

Ngày Tết còn nhiều phong tục nữa, như: trưng mâm ngũ quả, xin chữ, xuất hành, hái lộc, xông nhà, khai bút đầu xuân, mừng tuổi… Những phong tục ấy đa số bị ảnh hưởng bởi văn hóa Trung Hoa. Song song đó có những trò chơi trong hội hè như: hát Quan họ, đánh đu, múa lân, thi đánh vật, thi chèo thuyền…

Hiện nay có một số ý kiến muốn rút ngày nghỉ tết âm lịch còn lại hai ngày, tăng ngày nghỉ tết Tây lên đặng dễ “hội nhập văn hóa”. Đó quả là “tối kiến”, vì mỗi dân tộc có một nền văn hóa riêng. Nếu tất cả đều “Tây hóa” thì nhà thơ Vũ Đình Liên (1919-1996), tác giả bài thơ Ông Đồ, chắc phải gửi “tin nhắn” cho hạ giới rằng: NHỮNG NGƯỜI MUÔN NĂM CŨ, HỒN Ở ĐÂU BÂY GIỜ!

Sài Gòn, ngày 26 tháng 1 năm 2013

HẾT

Còn gặp nhau thì hãy cứ vui
Chuyện đời như nước chảy hoa trôi,
Lợi danh như bóng mây chìm nổi
Chỉ có tình thương để lại đời.

Bài thơ “Còn Gặp Nhau” (trong tập thơ “Hãy Cho Nhau” Nhà XB Trẻ -XB lần đầu/năm 2004) được nhà thơ Tôn Nữ Hỷ Khương viết vào năm 1993 – khi nữ sĩ bước vào tuổi 56. Hơn 17 năm qua, bài thơ đã được rất nhiều người biết đến như một bài thơ hay nhất của chị – vì đã chuyển tải đến cho người đọc một triết lý sống rất gần gũi, an lạc thắm đượm Đạo vị!

Còn gặp nhau…

Còn gặp nhau thì hãy cứ vui
Chuyện đời như nước chảy hoa trôi,
Lợi danh như bóng mây chìm nổi
Chỉ có tình thương để lại đời.

Còn gặp nhau thì hãy cứ thương
Tình người muôn thuở vẫn còn vương,
Chắt chiu một chút tình thương ấy
Gửi khắp muôn phương vạn nẻo đường.

Còn gặp nhau thì hãy cứ chơi
Bao nhiêu thú vị ở trên đời,
Vui chơi trong ý tình cao nhã
Cuộc sống càng thêm nét tuyệt vời.

Còn gặp nhau thì hãy cứ cười
Cho tình thêm thắm, ý thêm tươi
Cho hương thêm ngát, đời thêm vị
Cho đẹp lòng tất cả mọi người.

Còn gặp nhau thì hãy cứ chào
Giữa miền đất rộng với trời cao,
Vui câu nhân nghĩa, tròn sau trước
Lấy chữ chân tình gửi tặng nhau.

Còn gặp nhau thì hãy cứ say
Say tình, say nghĩa bấy lâu nay
Say thơ, say nhạc, say bè bạn
Quên cả không gian lẫn tháng ngày.

Còn gặp nhau thì hãy cứ đi
Đi tìm chân lý – lẽ huyền vi
An nhiên tự tại – lòng thanh thản
Đời sống tâm linh thật diệu kỳ.

Nhà thơ Tôn Nữ Hỷ Khương

Sưu tầm

Từ hôm nay cho đến Tết, chúng tôi sẽ lần lượt giới thiệu đến quý vị từng phần của bài viết này. Hy vọng qua bài viết của thầy, chúng ta sẽ có dịp được tìm hiểu sâu xa hơn về nguồn gốc, ý nghĩa… của phong tục ngày Tết.

——————

PHONG TỤC TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT

Michel Nguyễn Hạnh, Nhóm Lasan 100

Tục kính thần đầu năm

Việc kính thần ở đình, đền, miếu trong tháng giêng là tập quán lâu đời của người Việt. Người Việt thờ người lập ra làng – thành hoàng – ở đình, thờ những anh hùng dân tộc hay danh nhân ở đền, ở miếu. Những đấng được thờ ấy cũng là người bình thường nhưng đã sống và phụng sự tích cực cho tha nhân. Đó là những người kiểu mẫu mà người Việt muốn mình và con cháu được giống như thế. Do vậy, việc kính nhớ những người có công với làng nước mang tính giáo dục cộng đồng rất cao. Nghi thức tế lễ có khác với việc thờ cúng tổ tiên. Lễ vật chính thường là tam sinh 三牲 (ba con vật dùng làm lễ tế: bò hoặc trâu, heo, dê) và các loại bánh trái, trà rượu. Nghi lễ có tuần hương, tuần rượu, đọc văn tế, tuần trà, dâng lễ vật, đốt văn tế. Ý xin trong khi tế lễ thường là cầu phúc, tránh tai họa, ngăn ngừa tà ma, yêu quái.

Tục dựng nêu và hạ nêu

dựng nêu có điển tích của người Hoa, nhưng đây không phải là “nhãn hiệu cầu chứng tại tòa” của người phương Bắc. Việc dựng nêu không chỉ ngày Tết mới có, trong đời sống thường ngày của người Việt vẫn dựng nêu khi có việc. Chữ nêu標mượn từ tiêu 標 của Hán (nghĩa là cây treo giải thưởng, ngọn cây, cái dấu hay cái mốc) với phiên âm đọc biāo, người Tây đọc trại ra thành cây bẹo. Khi vỡ đất mới, người xưa thường cắm bốn cây nêu ở bốn góc để đánh dấu. Trong văn hóa sông nước, ở chợ nổi, dân miền Tây cắm cây bẹo (cây nêu) với nông sản muốn bán để “quảng cáo”. Như thế thật là tiện, vì sông nước mênh mông, ai có sức đâu mà rao bằng miệng. Từ xa, người ta nhìn sản vật treo trên cây bẹo là biết ghe, thuyền đó bán thứ gì. Trong ngày Tết, người Việt dựng nêu vào ngày 23 tháng chạp, hạ nêu vào ngày 7 tháng giêng, vì theo cách xem ngày của người Hoa, các mồng khác là ngày của thú vật, chỉ có ngày mồng 7 là ngày của người. Vì vậy, hạ nêu vào ngày mồng 7 để “đốt tết”, đặng còn công việc làm ăn trở về bình thường. Cây nêu được dựng ở đền, đình, hay nhà riêng. Nơi nhà riêng thì cây nêu được dựng ở đâu? – “Cu kêu ba tiếng cu kêu / Cho mau tới Tết dựng nêu ăn chè / Dựng nêu thì dựng đầu hè / Để sân gieo cải, vãi mè ăn chung.” (cd.)

Tục đưa ông táo về trời

Đưa ông Táo về trời là phong tục của người Hoa, không phải là phong tục truyền thống của người Việt. Vào ngày 23 tháng chạp, người ta cúng Táo quân, tiễn đưa ba vị vua bếp (một bà hai ông) về trời để báo cáo với Ngọc Hoàng việc làm của nhân gian, trong đó có cách sống của gia chủ.

Để cúng táo quân, người ta chuẩn bị ba con cá chép cho ba vị vua bếp. Tại sao không chọn loài vật khác mà lại dùng cá chép? Vì theo tích xưa của người Hoa, trong cuộc thi vượt vũ môn do Ngọc Hoàng tổ chức, chỉ có mỗi mình cá chép thi thành công. Do vậy, Ngọc Hoàng cho cá chép hóa thành rồng. Tích cá chép hóa rồng muốn nói lên việc các sĩ tử cố gắng thi đỗ trạng nguyên ra làm quan giúp đời. Người Việt khi tiếp nhận văn hóa phương Bắc thường cố ý làm khác đi hoặc ngược lại. Chẳng hạn, người phương Bắc mặc áo cài nút bên phải, người Việt cài nút bên trái; họ để răng trắng, người Việt nhuộm răng đen; họ cạo đầu để đuôi sam, người Việt để tóc dài và búi tó… Nơi hàng ba của đền vua Lê ở Hoa Lư có bức chạm thông phong hình cá rô hóa rồng. Trong cuộc sống, chẳng ai thấy cá chép phóng lên cao khỏi mặt nước bao giờ, nhưng cá rô thì có. Các loại cá rô, chép trê, cá lóc có cấu tạo mang khá đặc biệt. Trong mang có lớp tổ ong có thể giữ ẩm và hấp thu phần nào hơi nước trong không khí, vì thế chúng có thể sống trên cạn khá lâu. Những khi cần di chuyển sang nơi khác, các loài cá này thường phóng lên bờ và nhảy đi. Cá rô ở Hoa Lư, Ninh Bình sống trong hang núi đá vôi, rất to và khỏe. Tích cá rô hóa rồng cũng có ý nói người nông dân vẫn có thể lên làm quan hay làm vua. Chẳng hạn, Đinh Bộ Lĩnh là con nha tướng của thứ sử Hoan Châu, Dương Đình Nghệ. Cha ông mất sớm, hai mẹ con phải về quê sống nương nhờ người chú. Sau này, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi vua – Đinh Tiên Hoàng Đế. Lê Hoàn mồ côi cha mẹ từ nhỏ, được một vị quan đem về nuôi, sau này trở thành vị vua đầu tiên của nhà Tiền Lê – Lê Đại Hành.

Ngoài cá chép, người ta còn đốt mũ áo bằng hàng mã để ba vị vua bếp có trang phục mới chầu trời. Tục đốt hàng mã này của đạo giáo, không phải của Nho giáo hay Phật giáo. Mặc dù ở các chùa đều có bể hóa vàng (ô xi măng để người ta đốt hàng mã), nhưng đó chẳng qua vì sợ tín hữu bất cẩn gây hỏa hoạn, chứ nhà chùa không cổ xúy cho việc ấy.

Bếp của người Việt xưa chỉ có ba ông đầu rau (ba cục gạch để kê nồi): Mẹ già bước chân vào nhà / Thò tay mở cửa / Nắm củi ở giữa / Ông Táo ba bên / Bắc nồi cơm lên / Cơm sôi sùng sục… (cd.). Sau một năm, các cục gạch kê bếp thường bị nứt bể, người ta thường thay bằng gạch mới. Sau này khi có bếp lò, người Việt cũng giữ thói quen ấy, cuối năm đem bếp cũ ra bờ sông đập bể và lấy đất bờ sông về nhà nặn bếp mới – tựa như đổi nhà mới cho vua bếp vậy. Tục này người Hoa không có.

–> XIN ĐÓN ĐỌC SỐ TIẾP THEO: “PHONG TỤC TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT – TỤC GÓI BÁNH CHƯNG NGÀY TẾT & TỤC TREO TRANH TẾT VÀ CÂU ĐỐI TẾT”

Từ hôm nay cho đến Tết, chúng tôi sẽ lần lượt giới thiệu đến quý vị từng phần của bài viết này. Hy vọng qua bài viết của thầy, chúng ta sẽ có dịp được tìm hiểu sâu xa hơn về nguồn gốc, ý nghĩa… của phong tục ngày Tết.

——————

PHONG TỤC TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT

Michel Nguyễn Hạnh, Nhóm Lasan 100

Chính đán tiết hay Tết nguyên đán của người Việt ảnh hưởng của người Trung Hoa. Điều này không thể tránh khỏi khi người Việt bị bốn lần Bắc thuộc trong gần 1.000 năm (lần 1: 207TCN-40, nhà Triệu; lần 2: 43-541, nhà Hán; lần 3: 602-905, nhà Tùy; lần 4: 1407-1427, nhà Minh). Do vậy, phong tục Tết nguyên đán của người Việt bị ảnh hưởng không nhỏ bởi phong tục phương Bắc. Thế nhưng nhờ lũy tre làng, nhà văn hóa làng xã mà người Việt vẫn giữ được nét riêng của mình. Tết của người Việt gọi là lễ hội, được chia ra hai phần rõ ràng: lễ (nghi thức, tục lệ), hội (vui chơi).

Vậy đâu là bản sắc riêng của người Việt trong phong tục ngày Tết?

Tục xum họp ngày Tết

Chữ Nôm森 (bộ mộc木) mượn từ sâm (sēn) của Hán, đọc là xum hay sum, với nghĩa là: 1. cây cối rậm rạp. ‖ 2. cảnh ấm cúng quây quần bên người thân.

Cũng như người Hoa, tết âm lịch của người Việt bắt đầu từ ngày 23 tháng chạp và chấm dứt vào ngày mồng 7 tháng giêng, nên còn gọi là ngày 23 tết. Ngày xưa, người Việt lấy nông nghiệp làm gốc, bởi thế mới có câu ca: “Nhất sĩ nhì nông, hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sĩ”. Gần cuối tháng chạp, người dân cho thu vén công việc để có thể thảnh thơi họp mặt gia đình đón tết. Vì vậy, “Dưa gang một, chạp thì trồng. / Chiêm cấy trước tết thì lòng đỡ lo / Tháng hai đi tậu trâu bò / Cày đất cho ải mạ mùa ta gieo”. Câu ca dao (cd.) cho thấy vào tháng chạp, nông dân do cấy trồng lúa, dưa để thu hoạch vào vụ chiêm (thu hoạch vào mùa hè). Với việc lo liệu như thế, tháng giêng chính là lúc nông nhàn – Tháng giêng ăn Tết ở nhà. / Tháng hai rỗi rãi quay ra nuôi tằm… (cd.). Người Việt thường thăm hỏi nhau, đi lễ chùa vào tháng giêng.

Tục thờ cúng tổ tiên

Từ ngày 23 tết cho đến sáng 30 tết, con cháu tề tựu về gia đình và chia nhau quét dọn mồ mả, chuẩn bị bàn thờ tổ tiên, để trưa 30 tết thắp nhang mời vong linh tổ tiên về ăn tết với con cháu. Việc dọn dẹp mồ mả phải được chuẩn bị trước trưa 30 tết, vì trong ba ngày tết sẽ mắc vào những điều kiêng cữ, ví dụ có người đàn bà góa ca cẩm than phiền hàng xóm vì sự chểnh mảng và không biết giữ ý của mình: Xóm mần răng, xóm mần ri / Ở chi quá tệ! / Ba mươi mồng một Tết, tôi mượn cái cuốc giẫy mả chồng không cho / Hai tay bụm đất đắp mồ / Lòng sầu dạ thảm biết thuở mô gặp chàng? (cd.)

Mồng một Tết là ngày con cháu cúng tổ tiên đầu năm. Lệ ấy được thể hiện qua câu ca dao sau: – Chiều ba mươi anh không đi Tết / Rạng ngày mồng một, anh không đi đến lạy bàn thờ / Hiếu trung mô nữa mà bảo em chờ uổng công / – Hôm ba mươi anh mắc lo việc họ / Sáng mồng một anh bận lo việc làng / Ông bà bên anh cũng bỏ, huống chi bên nàng, nàng ơi! (cd.)

Tâm thức thờ kính tổ tiên của người xưa

Người xưa tin linh hồn không mất đi, khi lìa khỏi xác vẫn hoạt động để trợ giúp hay đối nghịch lại với người sống. Linh hồn của người chết vẫn có những nhu cầu như khi còn sống. Vì vậy, họ cần được tôn kính và săn sóc cẩn thận qua việc cúng tế để khi nhận lễ vật, các hồn sung sướng và có thiện cảm với người dâng cúng, ban cho họ những ơn huệ. Từ đó cảm thấy giao cảm được cùng cõi nhân sinh khi thờ cúng các vong hồn, thờ kính tổ tiên và tôn thờ các danh nhân. Trong nghi thức tế lễ tổ tiên hay vong hồn, lễ vật là tam sênh (đọc theo âm Bắc Kinh của từ sinh – shēng) gồm: hột vịt luộc, tôm luộc, heo luộc.

Tổ tiên thường được xác định đến mức bốn đời hay nhiều hơn nữa. Bởi vậy, nơi một số các đình đền hay gia đình người Việt có khám thờ hay bàn thờ CỬU HUYỀN THẤT TỔ 九玄七祖 – chín đời cháu và bảy đời tổ tiên. Trong đó:

– CỬU HUYỀN: Kỷ己 (bản thân) là một đời, lên trên bốn đời và xuống dưới bốn đời. Tính từ dưới lên trên như sau: huyền tôn玄孫 (chít, cháu sơ), tằng tôn曾孫 (chắt, cháu cố), tôn孫 (cháu nội), tử 子(con trai), kỷ己 (chính mình), phụ 父 (cha), tổ phụ 祖父 (ông nội), tằng tổ 曾祖 (ông cố), cao tổ 高祖 (ông sơ). Theo quan niệm này, mình (kỷ) đã vay công ơn của bốn đời trên thì sẽ trả lại cho bốn đời con cháu sau này.

– THẤT TỔ: bảy đời tính từ dưới lên trên: phụ 父 (cha – nhứt tổ), tổ phụ 祖父 (ông nội – nhị tổ), tằng tổ 曾祖 (ông cố – tam tổ), cao tổ 高祖 (ông sơ – từ tổ), tiên tổ 先祖 (ngũ tổ), viễn tổ 遠祖 (lục tổ), thỉ tổ 始祖 (thất tổ). Từ quan niệm này, thờ cha mẹ đến thất tổ rồi cũng mở rộng đến tổ tiên của dân tộc là các vua Hùng (giỗ của các vua Hùng nay là quốc giỗ – ngày 10 tháng 3 âm lịch).

Người Việt Nam lấy đạo hiếu làm trọng. Trong đó, con cháu nhớ công ơn của cha mẹ, ông bà, tổ tiên và hết lòng chăm sóc, phụng dưỡng khi các ngài còn sống; khi các ngài đã qua đời, việc thờ kính để tưởng nhớ tổ tiên đồng thời dâng hiến lễ vật để các ngài hưởng dùng.

–> XIN ĐÓN ĐỌC SỐ TIẾP THEO: “PHONG TỤC TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT – TỤC KÍNH THẦN ĐẦU NĂM, TỤC DỰNG NÊU VÀ HẠ NÊU & TỤC ĐƯA ÔNG TÁO VỀ TRỜI”

Từ hôm nay cho đến Tết, chúng tôi sẽ lần lượt giới thiệu đến quý vị từng phần của bài viết này. Hy vọng qua bài viết của thầy, chúng ta sẽ có dịp được tìm hiểu sâu xa hơn về nguồn gốc, ý nghĩa… của phong tục ngày Tết.

——————

PHONG TỤC NGÀY TẾT

Michel Nguyễn Hạnh, Nhóm Lasan 100

 TỪ “TẾT” CÓ TỰ BAO GIỜ?

– Tra trong dã sử (sách ghi chép của dân gian), tại Lĩnh Nam Chích Quái (Trần Thế Pháp, đời nhà Trần), sách ghi chuyện xưa ở xứ Lĩnh Nam có dùng từ “Tết”. Ở Truyện bánh chưng 蒸餅傳có nói đến bầu không khí cuối năm với từ歲時節候tuế thì tiết hậu (năm hết) và từ 節料Tiết Liệu (Tết Liêu): 至期，王命諸子具陳所獻，歷而觀之，無物不有。惟郎僚獨獻蒸餅、薄持餅。王驚異，問之，郎僚具以夢對。王親嘗之，適口不厭，勝於諸子所陳之物，嘆美良久。乃以郎僚為第一，歲時節候，常以是餅奉事父母，天下效之至今。以名郎僚，故呼謂節料。

Phiên âm: chí kỳ, vương mệnh chư tử cụ trần sở hiến, lịch nhi quan chi, vô vật bất hữu。duy lang liêu độc hiến chưng bính, bạc trì bính 。vương kinh dị, vấn chi， lang liêu cụ dĩ mộng đối。vương thân thường chi， thích khẩu bất yếm， thắng ư chư tử sở trần chi vật， thán mỹ lương cửu。nãi dĩ lang liêu vi đệ nhất，tuế thì tiết hậu， thường dĩ thị bính phụng sự phụ mẫu， thiên hạ hiệu chi chí kim。 dĩ danh lang liêu， cố hô vị tiết liệu。

 Dịch nghĩa: Đúng kỳ, Vương lệnh các con lại trưng bày phẩm vật; các con đem dâng không thiếu thứ gì, duy chỉ có chàng Liêu đem dâng bánh chưng, bánh dầy. Chàng Liêu trình bày như lời thần nhân đã bảo. Vương thân hành nếm thử thì thấy vị ngon vừa miệng ăn không chán, phẩm vật của các công tử khác không sao hơn được. Vương khen ngợi giây lát, rồi cho chàng Liêu được giải nhất. Năm hết, vua dùng bánh ấy dâng lên Tiên Miếu và cung phụng cha mẹ, thiên hạ bắt chước truyền đến bây giờ, lấy tên của chàng Liêu để gọi là Tết Liệu[1].

– Tra trong chính sử: Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư[2] (Lê Văn Hưu, 1272 và Ngô Sĩ Liên, 1697), chương Kỉ Sĩ Vương [19a*1-2*1]:中元節罷執卓以遇靈仁太后盂蘭盆日故也.占城來貢.‖ Phiên âm: Trung Nguyên tiết[3] bãi chấp trác, dĩ ngộ Linh Nhân thái hậu Vu Lan bồn nhật cố dã. Chiêm Thành lai cống. ‖ Dịch nghĩa: Tết Trung Nguyên vì gặp ngay Lễ Vu lan bồn [cầu siêu cho] Linh Nhân hoàng thái hậu. Chiêm Thành sang cống.

– Tra cứu nơi từ điển:

+ Dictionarium annamiticum seu tunquinense lusitanum et latinum, Tự vị Việt-Bồ-La, tr. 731, Lm. Alexandre de Rhodes (1591-1660) ‖ tết: festa do anno nouvo recentis anni festum (lễ hội mừng năm mới).

+ Dictionarium Anamitico-Latinum – Giám mục P.J. Pigneaux (1772) bản viết tay và Tự vị An Nam Latinh (tr. 446), tác giả Nguyễn Khắc Xuyên dịch sang tiếng Việt, Nxb Trẻ (1999) ‖ 節tết: lễ hội mừng năm mới, phẩm vật thường dâng cúng vào đầu năm mới hoặc ngày mồng năm tháng năm.

+ Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của ấn bản 1895-1896, Tome II, tr. 354. ‖ 節tết: lễ năm mới, tiết đầu năm; đem của lễ mà dâng hoặc cho nhau trong ba ngày xuân.

Qua tra cứu, từ tiết để chỉ thời khắc đã được dùng trong Lĩnh Nam Chích Quái và Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Thời Hồng Bàng, người Lạc Việt đã có chữ viết[4] và tiếng nói riêng (không phải chữ Hán, không phải âm tiếng Việt có dấu thanh như hiện nay), vậy từ 節料tiết liệu (Tết Liệu) do Trần Thế Pháp sử dụng để kể lại, chứ không thể có từ thời ấy. Như thế chí ít, theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, từ tiết được dùng từ thế kỷ XIII.

Đến khi có chữ phiên âm Latinh (tạm gọi là chữ quốc ngữ), từ tết được dùng trong Tự vị Việt-Bồ-La củaLm. Alexandre de Rhodes. Tuy nhiên, từ tết trong tự vị đó có phải do từ tiết Nôm hóa hay không thì chưa rõ vì thiếu từ Hán đi kèm.

Trong Tự vị An Nam Latinh củaGm. P.J. Pigneaux, từ節tết được xác định rõ là từ Nôm hóa của từ tiết (節) Hán. Tham khảo qua các từ điển Hán Việt, từ tiết (節) có đến mười lăm nghĩa khác nhau, nhưng nghĩa ở mục 6 là phù hợp nhất:

1. (danh từ) Đốt, lóng (thực vật). Vd: tùng tiết 松節 đốt thông, trúc tiết 竹節 đốt tre.

2. (danh từ) Khớp xương, đốt xương (động vật). Vd: cốt tiết 骨節 đốt xương, chỉ tiết 指節 đốt ngón tay, kích tiết 擊節 vỗ tay.

3. (danh từ) Phần, khúc, đoạn, mạch. Vd: chương tiết 章節 phần đoạn bài văn, chương sách.

4.  (danh từ) Phân khu (thời gian, khí hậu). Vd: quý tiết 季節 mùa trong năm, nhị thập tứ tiết khí 二十四節氣 hai mươi bốn tiết trong năm: lập xuân 立春, vũ thủy雨水, kinh trập 驚蟄, xuân phân 春分, v.v.

5. (danh từ) Sự, việc. Vd: chi tiết 枝節, tình tiết 情節.

6. (danh từ) Ngày lễ, ngày hội (mang ý nghĩa đặc thù: sinh nhật, kỉ niệm, khánh hạ, v.v.). Vd: thanh minh tiết 清明節 tiết thanh minh, trung thu tiết 中秋節 ngày lễ trung thu (rằm tháng tám), thanh niên tiết 青年節 ngày tuổi trẻ.

7. (danh từ) Chí khí, tư cách hợp đạo, đúng lễ. Vd: tiết tháo 節操 hành vi giữ đúng lễ nghĩa, danh tiết 名節 trung nghĩa.

8. (danh từ) Lễ nghi. Vd: lễ tiết 禮節 lễ nghi. ◇Luận Ngữ 論語: Trưởng ấu chi tiết, bất khả phế dã 四體不勤, 五穀不分 (Vi Tử 衛子) Lễ nghi thứ tự giữa người lớn và trẻ nhỏ, không thể bỏ được.

9. (danh từ) Vật làm tin của sứ giả thời xưa. § Thông tiết 卩. Vd: phù tiết 符節 ấn tín của sứ giả, sứ tiết 使節 sứ giả.

10. (danh từ) Cái phách (nhạc khí). Vd: tiết tấu 節奏 nhịp điệu.

11. (danh từ) Lượng từ: (1) Số giờ giảng học. Vd: kim thiên thượng liễu tam tiết khóa 今天上了三節課 hôm nay lên lớp ba tiết (giờ học). (2) Toa xe. Vd: giá liệt hỏa xa hữu thập nhị tiết xa sương 這列火車有十二節車廂 xe lửa này có mười hai toa. (3) Đoạn, khúc (bài văn, bản nhạc). Vd: đệ nhị chương đệ nhất tiết 第二章第一節 chương hai tiết một.

12. (danh từ) Họ Tiết.

13. (động từ) Hạn chế, ước thúc. Vd: tiết dục 節育 hạn chế sinh đẻ, tiết chế 節制ngăn chận.

14. (động từ) Kiệm tỉnh, tằn tiện. ◇Luận Ngữ 論語: Tiết dụng nhi ái nhân, sử dân dĩ thì 節用而愛人,使民以時 (Học nhi 學而) Không lãng phí mà thương người, sai dân làm việc, phải hợp thời vụ.

15. (tính từ) Cao ngất. ◇Thi Kinh 詩經: Tiết bỉ Nam San, Duy thạch nham nham節彼南山, 維石巖巖 (Tiểu nhã 小雅, Tiết nam san 節南山) Cao vòi vọi, núi Nam Sơn kia, (Trông lên) chỉ thấy đá lởm chởm.

TỪ “NGUYÊN ĐÁN” CÓ TỰ BAO GIỜ?

Đán (旦) có nghĩa là ngày. Trước khi có từ nguyên đán, người xưa đã dùng từ chính đán.

– Tra trong chính sử: Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Lê Văn Hưu, 1272 và Ngô Sĩ Liên, 1697), chương Kỉ Nhà Lý, Nhân Tông hoàng đế [9a*8*15]: 重日南人初入洛正旦大會晋明帝曰日南北視日耶重對曰今郡中有雲者不必有其實至於風氣暄暖日影仰於生民之上則有之矣上則有之矣.‖ Phiên âm: Trọng Nhật Nam nhân sơ nhập Lạc, chính đán đại hội, Tấn Minh Đế viết: “Nhật Nam bắc thị nhật da?”. Trọng đối viết: “Kim quận trung hữu Vân giả bất tất hữu kỳ thực. Chí ư phong khí huyên noãn, nhật ảnh ngưỡng ư sinh dân chi, thượng tắc hữu chi hĩ”. ‖ Dịch nghĩa: Trọng[5] người quận Nhật Nam, khi trước đến Lạc Dương, gặp hội lớn tết Nguyên Đán, Tấn Minh Đế hỏi: “Ở quận Nhật Nam hướng về phía bắc để trông Mặt Trời phải không?” Trọng đáp rằng: “Nay trong các quận, có quận gọi là Vân Trung (trong mây), là Ki thì vẫn có thể”.

– Tra cứu nơi từ điển:

+ Dictionarium Anamitico-Latinum – Giám mục P.J. Pigneaux (1772) bản viết tay và Tự vị An Nam Latinh (tr. 446), tác giả Nguyễn Khắc Xuyên dịch sang tiếng Việt, Nxb Trẻ (1999) ‖ 旦đán – tiết chính đán: ngày mồng 5 tháng 5 mọi người đều mừng lễ. ‖ lễ chính đán: phẩm vật dâng cúng trong ngày đó.

+ Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của ấn bản 1895-1896, Tome I, tr. 264. ‖ 旦đán: ngày, sớm. ‖ chánh đán: ngày mồng một tết. ‖ 端午正旦Đoan ngũ[6] chánh đán: Tiết mồng năm tháng năm và ngày tết.

+ Hán Việt Tân Từ điển của Hoàng Thúc Trâm (1951), tr. 527 ‖ nguyên đán tiết 元旦節: tết ngày đầu năm, mồng một tháng giêng âm lịch.

+ Từ điển Việt Nam phổ thông của Đào Văn Tập (Nhà sách Vĩnh Bảo, Sài Gòn, 1951 – tr. 434) ‖ nguyên đán: ngày mồng một tháng giêng năm âm lịch, ngày đầu năm: Tết nguyên đán.

+ Việt Nam Tự Điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (phát hành lần đầu năm 1931, bản in tháng 1-1954), tr. 398, 元nguyên: mới, khởi đầu. ‖元旦nguyên đán: ngày mồng một đầu năm.

Qua tra cứu, ban đầu, từ chính (chánh) đán 正旦được dùng để chỉ ngày tết. Cho đến thập niên năm mươi từ nguyên đán mới thay thế từ chính (chánh) đán trong từ điển và trong đời sống. Như vậy cụm từ tết nguyên đán được sử dụng vào khoảng đầu thế kỷ XX, trước đó là chính đán tiết.

–> XIN ĐÓN ĐỌC SỐ SAU: “PHONG TỤC TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT – TỤC SUM HỌP NGÀY TẾT & TỤC THỜ CÚNG TỔ TIÊN”

.

.

“Chìa khóa hình trái tim – chìa khóa vạn năng”

Bộ phim Hugo đưa người xem vào một thế giới của những guồng máy với những bánh răng chuyển vận nối tiếp nhau để vận hành nên thế giới. Tuy vậy, cỗ máy ấn tượng nhất trong phim đối với tôi là cỗ máy hình người. Một cỗ máy phức tạp bất động đang cần được sửa chữa và kích hoạt. Cái phức tạp hơn của cỗ máy này không chỉ là việc lên giây cót là nó chạy như các cỗ máy khác nhưng nó còn cần đến một “chìa khóa hình trái tim” để vận hành và có thể vẽ ra một thông điệp. Nhìn cái “lỗ khóa hình trái tim” khao khát được mở ra nơi cỗ máy im ắng, bất động này làm tôi suy nghĩ nhiều về sự “bất động” nơi “cỗ máy” tâm hồn mình. Phải chăng tôi cần một “chìa khóa vạn năng hình trái tim”?

Ông Georges Méliès là người đã sáng chế ra người máy phức tạp này. Thế nhưng, tôi cũng tự hỏi tại sao ngoài việc lên giây cót ông còn bày ra cái lỗ khóa hình trái tim làm cái gì? Mà tại sao lại là hình trái tim chứ không phải là hình tròn cho nó dễ dàng hơn không? Điều này giúp tôi hiểu hơn về giá trị con người tôi trong công trình của Tạo Hóa. Có lẽ, Ngài cũng đã dày công rất nhiều để tạo nên con người tôi. Con người tôi không chỉ là một cái máy với nhiều bộ phận lắp ghép để rồi chỉ việc lên giây cót là chạy cho đến khi chết rồi hết nhưng cũng cần động lực của trái tim để trở nên sống động và có thể vẽ lên một thông điệp yêu thương đến cho người khác. Hơn nữa, một con người sống động thật sự không hệ ở việc “lên giây cót” để chỉ quay quắt trong giới hạn ý chí của mình nhưng cũng cần động lực nơi “chìa khóa của trái tim” biết sẻ chia, cảm thông…

Cậu bé Hugo đã có nhận xét rất chí lí rằng: “Thế giới này là một cỗ máy khổng lồ, không có chi tiết trong bộ máy là thừa cả” và quả thật các nhân vật trong phim cũng thế. Mỗi nhân vật đều là một thông điệp cho các nhân vật khác. Không ai nghĩ rằng, một cậu bé Hugo mồ côi cỏn con lại có thể đánh thức lại tâm hồn của Georges Méliès khi ông đã quá thất vọng và chán nản về giấc mơ điện ảnh của mình. Bên cạnh tài năng sửa chữa máy móc, Hugo còn thừa hưởng sự cần mẫn từ người cha. Chính ước mơ hoàn thành tâm nguyện của cha cũng làm cho cậu trở nền một con người đầy kiên nhẫn và quả cảm. Thêm vào đó, Hugo cũng được tiếp thêm sức mạnh để can đảm hơn khi bước vào cuộc phiêu lưu với cô bạn Isabelle có óc mạo hiểm thích khám phá. Ngay cả anh chàng cảnh sát chân sắt với bản tính thô cứng, cộc cằn cũng có thể nở nụ cười với một cô gái bán hoa khi có sự đồng cảm về hoàn cảnh và những vết thương trong chiến tranh… Tất cả các nhân vật khác cũng vậy, ai cũng có những “lỗ khóa hình trái tim” đang khao khát được mở và kích hoạt. Nhưng cái hay ở chỗ là chìa khóa loại này không phải tìm đâu xa nhưng ở nơi những người bên cạnh và mỗi người là một “chìa khóa hình trái tim” cho nhau. Biết rằng mỗi người sinh ra đều có một mục đích riêng nhưng tất cả các mục đích đều nhắm đến là để vẽ nên một bức thông điệp yêu thương của Tạo Hóa. Điều đặt biệt là, Ngài muốn mỗi người một khi hoàn thành nét vẽ của nhau cũng là cách để chỉn chu nét vẽ của bức họa cuộc đời mình. Hay nói cách khác, lấp đầy lỗ khóa người khác cũng là lúc lỗ khóa mình được kích hoạt!

Nhìn vào lỗ khóa hổng, tôi luôn tin rằng phải có đâu đó cái chìa khóa. Cuộc sống vì thế không bế tắc nhưng luôn là cuộc mạo hiểm để tìm kiếm chiếc “chìa khóa hình trái tim”. Hành trình này cần nơi tôi một tấm lòng khao khát, quả cảm và kiên nhẫn để nhận ra chìa khóa của mình nơi những người sống bên cạnh. Thêm vào đó, tất cả những trục trặc, khô khan, bất ổn, thiếu sức sống của cuộc đời và ngay cả nơi con người tôi phần lớn là do thiếu sự kích hoạt nơi lỗ hổng của trái tim yêu thương. Dù vẫn còn đó những vết rỉ sét khó lòng gột bỏ của những tự ti, những vết thương lòng từ trong quá khứ, tôi tin rằng một người dù thô cứng, cộc cằn mấy cũng sẽ trở nên mềm mại và dễ chịu hơn khi được tôn trọng, quan tâm với tấm lòng chân thành. Đó là chìa khóa vạn năng để mở mọi cánh cửa tâm hồn.

Tóm lại, bộ phim Hugo mặt dù nói đến những bộ máy khác nhau nhưng sâu xa hơn nhắm thẳng đến một bộ máy phức tạp hơn là tâm hồn con người. Tôi sống và vận động không chỉ qua những bộ máy sinh học thể lý cũng như ý chí cá nhân nhưng cũng cần động lực của con tim biết trắc ẩn và cảm thấu nổi lòng người khác. Tôi chỉ là một cỗ máy vô hồn và thiếu sức sống nếu tôi không sống bằng cả trái tim mình. Hơn nữa, tôi cũng khám phá ra rằng sức mạnh của trái tim là sức mạnh phát xuất từ bên trong nhưng đến từ nguồn bên ngoài từ “chìa khóa tình yêu vạn năng” của Tạo Hóa.

Xin Tạo Hóa khởi động “bộ máy tâm hồn” con bằng “chìa khóa trái tim yêu thương” để con cũng là “chìa khóa vạn năng” vẽ nên thông điệp sức sống tin yêu và hy vọng cho những người chung quanh.

Lửa mới

Sự khiêm tốn không chỉ là đức hạnh mà còn là sức mạnh giúp ta lôi cuốn được bạn bè, tìm được giàu sang, tạo được sản nghiệp và quyền lực trong xã hội.

NHỮNG ĐỨC TÍNH BIỂU HIỆN PHÉP LỊCH SỰ
TRONG TÂM HỒN

Sự kính trọng

Sự kính trọng không hẳn là đức hạnh, nhưng người ta vẫn nói “chính nó chứa đầy đức hạnh và chứng tỏ nghĩa vụ đối với mọi người và với chính bản thân mình”.

Tình cảm này, không có ở những kẻ kiêu ngạo và tầm thường, luôn hướng về các bậc trưởng thượng hay những kẻ mà mình ái mộ. Nó được hình thành trên cơ sở lý luận hoặc tấm lòng đối với “tất cả những người đang nắm giữ guồng máy chính quyền, những thầy giáo, các bậc sinh thành và đối với cả phụ nữ, trẻ em, người già và kẻ khốn cùng”. Sự kính trọng thường đi đôi với lòng quí mến nhưng không lẫn lộn với nhau. Người ta có thể kính trọng mà không thương mến một ông quan tòa. Sự kính trọng được thể hiện dưới nhiều dạng thức và tùy từng trường hợp, được gọi là “tôn kính” (kính trọng lẫn lộn với yêu thương, kính trọng pha lẫn với sợ sệt) “tôn thờ” (kính trọng cộng với sự thờ phượng các bậc tiền bối). Royer Olard nói với học trò của ông tại Viện Đại học rằng: “Người ta than phiền về sự kính trọng đã lụi tàn. Không có gì làm cho tôi phiền lòng và buồn hơn, bởi vì tôi không yêu quí cái gì hơn là sự tôn kính”. Nếu nó không biến mất thì phải chăng sẽ không xảy ra điều bất hạnh nào? Người lịch sự luôn luôn tỏ vẻ tôn trọng mọi người và biết thay đổi cách nhìn tùy theo giá trị của mỗi người. Người độc ác thường không biết kính trọng người già, phụ nữ và kẻ khốn khó đáng thương.

Ở nhà thờ hoặc chùa chiền, người ta thường tỏ lòng tôn kính đối với các vị linh mục và hòa thượng, đại đức trong khi tham dự các buổi lễ cầu nguyện, cầu kinh. Đàn ông, đàn bà, thanh niên nam nữ tới đây đều gìn giữ trang phục chỉnh tề, sạch sẽ. Sự kính trọng được bày tỏ ở nhà thờ, nhà chùa, không chỉ qua trang phục mà còn thể hiện sự nghiêm trang đúng đắn qua cử chỉ và tâm hồn mình.

Cha mẹ thường chiếm một vị trí rất quan trọng trong trái tim của đứa trẻ. Họ phải thương yêu, coi trọng chúng. Tình yêu không xung khắc với lòng kính trọng; ngược lại, nó còn đòi hỏi sự kính trọng. Đứa con hiếu thảo bao giờ cũng tràn ngập lòng kính yêu cha mẹ mình. Nó trân trọng nghe lời khuyên nhủ của cha mẹ và thường quanh quẩn bên họ. Sự tin cậy của chúng đặt hoàn toàn vào kinh nghiệm ở đời của cha mẹ không nên giữ kín bất cứ điều gì đối với chúng, ngay cả khi chúng đã trưởng thành, cũng không có gì quan trọng mà không bàn bạc với con cái.

Những đứa trẻ khác thường thiếu lòng tôn kính và hay bội bạc. Chìm đắm trong sự mê muội cá nhân, nó thường trả lời cha mẹ bằng thái độ hỗn láo, khinh bạc, không ngại tranh cãi với cha mẹ và đôi lúc còn chế giễu những cái mà nó cho là cũ kỹ, lạc hậu. Nó nói với bạn bè, cha nó là gì? Đó là “cái ông bố già” hay “người mọi giữ của”, theo định nghĩa thông thường của nó thì “người cha là kẻ giữ két để chi tiền hàng ngày”. Phải chăng do cha mẹ tạo điều kiện quá khiêm tốn, nên nó thường tìm cách giao du với những đứa trẻ có nhiều may mắn hơn. Nó tránh trình bày hoàn cảnh thực của mình để khỏi xấu hổ với bạn bè về cái mà nó cho là thiếu thốn. Một người ông què quặt không dược ngồi chung một bàn ăn với cả nhà, phải ẩn mình trong xó nhỏ và ăn với cái thau gỗ cũ kỹ. Một hôm, con trai và con dâu của ông ta đang ăn, chợt thấy đứa con trai 5 tuổi đang xếp những tấm ván trên nền nhà, bèn hỏi: “Con làm cái gì đấy?”. Đứa trẻ đáp: “Một cái máng gỗ đấy. Cái nầy để cha mẹ dùng khi tới tuổi già!”. Hai kẻ bạc ác nhìn nhau, im lặng, nước mắt bỗng đầm đìa trên gò má. Và, ngay sau đó, người cha tàn tật được mời ngồi vào bàn ăn, ở một chỗ tiện nghi nhất.

Người con phải luôn luôn gìn giữ tấm lòng kính trọng đối với bậc sinh thành. Hãy quên đi mọi khiếm khuyết để chỉ mang nặng tấm lòng biết ơn. Alexandre le Grand nói về người thầy của mình là Aristote và người cha là Philippe rằng: “Nếu người sau truyền lại cho ta chiếc ngai vàng, thì người trước dạy cho ta trở thành một vị vua sáng suốt”.

Mặt khác, người thầy không làm tròn chức năng nếu chưa dạy cho học trò biết rằng tình cảm và sự kính trọng luôn luôn bình đẳng đối với mọi người “linh mục cũng như quan tòa, đàn bà cũng như thiếu nữ, người già nua cũng như kẻ nghèo hèn”.

Mọi người phải tuân thủ luật lệ, mà luật lệ thuộc về những kẻ bỏ phiếu làm nên nó, thi hành và phủ quyết nó. Các vị quan tòa có nhiệm vụ chính là tuân thủ luật lệ. Con người có thể bị coi thường nhưng kẻ thừa hành công vụ thì luôn luôn được tôn kính. Một thói quen đáng ghét khi các vị quan tòa quay lưng lại, tự bằng lòng sự yếu kém và khó khăn trong nghề nghiệp của mình.

Tất cả mọi người, kể cả những kẻ có tuổi, có chức quyền, phải biết tôn trọng phụ nữ. Qua phụ nữ, dường như họ thấy lại mẹ mình, chị em mình và sau đó, người bạn đồng hành với mình trên đường đời. Tuổi già phải được tôn trọng. Con cái và lớp trẻ có tâm hồn nhạy cảm thường xem người già trong gia đình là hình tượng của sự lớn lao và quí giá. Họ kính trọng người già, làm cho người có tuổi bớt đau đớn, nhọc nhằn, nhằm kéo dài tuổi thọ. “Đó là những người bạn quí, nếu họ đi luôn, không gì bù đắp được”. Nơi nào, những người già tóc bạc không được tôn kính thì ở đó, thiếu hẳn những lời khuyên bảo chí tình, thiếu hẳn sự trợ lực và sự thanh tịnh, hòa dồng. Không quan tâm tới người già là tự làm nhục mình, cứ nghĩ rằng họ là sự bất lực, yếu đuối, nạn nhân mà thần chết sẽ tới để đón đi. Nhưng, chính họ là người chứa đầy những lời khuyên hữu ích cho thế hệ kế thừa. Thời Hy Lạp, có một đạo luật bắt buộc người còn trẻ phải đứng nghiêm khi người già đi ngang, phải chào hỏi nhường bước và hoàn toàn im lặng lắng nghe người lớn tuổi phán bảo. Trong cuộc chiến chống lại nghịch cảnh thì đức hạnh hóa thành sức mạnh thu lại thắng lợi và làm cho đời sống thêm hoàn hảo hơn. Tục ngữ La tinh có câu: “Res sacra miser” (sự đau khổ là vật thiêng liêng), nên chúng ta phải dành sự kính trọng cho những người đau khổ.

Người ta thường gán cho người khác cái tội “quả báo”, rồi hất hủi, khinh miệt họ hoặc đối xử một cách lạnh nhạt, thờ ơ. Đó là thái độ đáng trách. Có biết bao nhiêu người lương thiện trong đám đói nghèo, chẳng khác gì hạt sạn lăn lóc trên đống vàng. Sự kính trọng còn được thể hiện với người nghèo khó, vốn chịu nhiều vất vả, khó khăn. Thực tàn ác khi làm thương tổn tới tâm hồn vốn cũng có những niềm tự hào thầm kín. Đừng bao giờ xúc phạm họ và cũng đừng cho biết là ta đối xử nhân hậu với họ. Cũng đừng bao giờ bắt họ phải khúm núm trước sự cư xử cao ngạo kèm theo thực nhiều của bô’ thí.

Người ta cũng nhận rằng có nhiều đứa bé quen tôn trọng cả với loài vật thể hiện qua thái độ không sát sinh (giết chim chóc, sâu bọ), không đối xử thô bạo với súc vật đang phục vụ mình. Nói tóm lại, cố giữ cho mình là “vị vua tạo lập xã hội chớ không trở thành một bạo chúa”.

Sự khéo léo, tế nhị

Phép lịch sự đòi hỏi nhiều tế nhị. Sự tế nhị xét về khía cạnh đạo đức giúp ta tiên đoán được cái gì làm người khác đau đớn và đối với ai, cần sự giúp đỡ cấp thiết của mình. Nó chỉ dẫn ra, đầy đủ hơn sách vở, cái gì người ta nên nói, cái gì thì phải lặng thinh, cái gì nên làm và cái gì phải tránh. Tính chất của nó là dự báo, thích nghi và chừng mực.

Thực hết sức thiếu tế nhị khi diễn tả từng chi tiết của một cảnh đẹp cho người mù nghe; nói ba hoa về niềm say mê, thích thú của những chuyến du lịch cho một người què quặt; nói về sợi dây trong nhà với một người muốn treo cổ tự sát. Sự tế nhị là phải hiểu chắc cái gì mình chỉ dẫn, phải nói rõ điểm hẹn, và hết sức ân cần khi vừa gặp mặt; phải nói bằng những lời thân ái và biết xoa dịu nỗi đau của những vết thương. Sự tế nhị làm tăng thêm giá trị của các hành động thông thường nhất, chẳng hạn như cách chào hỏi, an ủi, tặng quà, chia buồn hay đoán định các ước muốn của người khác. Nó còn nhắc ta cẩn thận trong lời nói và hành động, biết vồn vã đón bạn thân, dành cho họ một chỗ lịch sự nhất cũng như giúp họ tiếp nhận dễ dàng những lỗi lầm đáng tiếc. Malherbe, được mời tới dự tiệc tại nhà ông Desportes, lại đến trễ, khi mọi người đều yên vị xong xuôi. Desportes vội vàng đứng dậy đón chào và nói:

-   Tôi sắp được nghe một tác phẩm mới của anh đây!

Malherbe trả lời khô khan:

-   Cái đó không cần thiết, tôi thích món xúp của bác hơn nhiều!

Desportes bị tổn thương và kể từ đó, chấm dứt tình bạn với Malherbe. Rõ ràng Malherbe không tế nhị nhưng anh ta đáng tha thứ, còn Desportes có lẽ lại thiếu hẳn lòng khoan dung.

Với một chút ít lòng vị tha, chút ít lịch sự trong kinh nghiệm sống, một thanh niên trai trẻ không bao giờ bị lúng túng. Anh ta sẽ biết sống và luôn luôn tỏ ra hữu ích hơn những gì mà anh ta đã biết.

Sự phân minh

Sự phân minh là vẻ ngoài của đức hạnh, thường hiện ra trên nét mặt. Nhưng vẻ tự nhiên bên ngoài, tính thường xuyên và sự hòa hợp của các qui luật ấy không quan trọng mấy, cái chính là ở nội tâm. Nó đòi hỏi sự cao thượng của tư tưởng và tình cảm phải kết hợp với vẻ giản dị, đẹp mắt của điệu bộ và lời nói. Sự phân minh vốn là tư chất, không lệ thuộc vào dòng dõi, vị trí xã hội hay số phận mà nó là phần thưởng của tuổi trẻ có đức hạnh. “Sự quí phái có tính di truyền, còn sự phân minh là một nghệ thuật sống; cái kia cùng với ta sinh ra, còn cái nầy thì phải tự tạo lấy”.

Không có gì thích thú hơn khi được gặp một thanh niên có tính phân minh. Cứ nhìn cái vẻ sinh động, bước đi thoải mái, giọng nói rạch ròi của anh ta thì đã thấy quyến luyến lắm rồi. Này, những cậu trai trẻ, hãy tránh xa những thói tật rẻ rúng, tầm thường trong xã hội. Hãy trau dồi tính tự tin, phân minh trong điệu bộ cũng như lời nói, nhưng nhớ tránh các kiểu cách khinh người.

Sự ân cần, niềm nở

Sự ân cần niềm nở làm vui lòng tình cảm của người khác. Ân cần thái quá, đôi lúc trở thành sự chiều chuộng, khiến người khác quên đi nghĩa vụ của họ, như chiều chuộng trẻ em và người giúp việc trong nhà. “Sự ân cần, niềm nở là một khoản tiền, nhờ đó, người không giàu có luôn luôn trả hết phần đóng góp của mình”. Có nhiều hoàn cảnh áp dụng, như ở lại với một người họ hàng bị bịnh, tự nguyện tham gia một công việc hữu ích, vác giúp người khác một bao hàng, nhặt của rơi trả lại cho người bị mất, nhường chỗ ngồi an toàn cho phụ nữ ở nơi đông người hay trên xe công cộng, đưa tay dìu một người già lên xuống xe buýt, đọc hộ thơ cho người mù, dắt tay người tàn tật băng qua xa lộ…

Ông Martin rất thích các công việc nầy. Một hôm, gặp một người bị bịnh động kinh nghèo đói trên sân ga, ông đưa mũ xin tiền và kêu gọi mọi người giúp kẻ bất hạnh. Lần khác, ông cõng một người thợ say mèm gần chết về tận nhà anh ta.

Đức tính nầy phát xuất từ lòng quan tâm tới kẻ khác. Một đứa trẻ có tâm hồn cao thượng, không bao giờ làm mất lòng người khác, kể cả khi nó chịu mất thú vui của mình. Cho nên, người ta nói rằng, sự ân cần niềm nở là chị em của tính nhân ái_.

Tính xác thực, đúng đắn

Nói như vua Louis thứ 18 “tính xác thực là phép khẩn trương lịch sự của các vì vua”. Đó là thói quen làm việc một cách kỹ lưỡng và khẩn trương.

Nhiều người tỏ ra khó chịu với những nhu cầu của họ. Dĩ nhiên đó là những người không bao giờ tỏ ra vội vàng. Họ quên rằng cơ hội tốt chỉ mong manh như một sợi tóc, mà họ phải nắm ngay vì nó chỉ chực biến đi tức khắc. Họ không chỉ làm phiền lòng những ai mà họ lỗi hẹn mà còn làm thương tổn tới niềm vui và quyền lợi của họ nữa.

Trong cuốn sách “Nos filles”, nhà triết học Legouvé có nhắc lại chuyến du lịch đến Thụy Sĩ với một số bạn thân. Chuyến đi mất vui chỉ vì lỗi nhỏ của người VỢ: “Cái tính rề rà chậm chạp của bà làm nhiều người đồng hành bực mình. Bạn của tôi than phiền gay gắt về bà, tôi hết lời che chở nhưng cũng không quên nhắc khéo bà ta. Sau cùng, lấy cớ có việc phải trở về Paris, tôi bỏ dở chuyến nghỉ hè.

Sự chuẩn bị kỹ lưỡng và chính xác sẽ đỡ mất thì giờ về những cái ngoài dự kiến. Một phi công, sau khi quan sát kỹ không gian rộng lớn qua ống kính, sẽ bay rất an toàn; một người lái ôtô, nắm chắc các mối đường, sẽ giảm thiểu được tai nạn cho người đi bộ. Một thanh tra nhà máy, tận tâm với công việc, sẽ bảo đảm cho các qui trình đều tiến hành thông suốt, trên chiến trường, người chỉ huy nắm chắc tình hình sẽ đạt được thắng lợi. Ớ trường trung học, các học sinh nội trú tuân thủ các qui tắc sẽ dễ dàng hòa nhập vào cuộc sống hàng ngày. Nơi đây, mọi sự ăn ngủ đối với chúng, đều khác hẳn với cảnh sống ở gia đình. Cha mẹ phải là người đầu tiên thực hiện thời khóa biểu ổn định, bắt chúng tuân theo. Có như thế, sức khỏe của chúng mới bảo đảm phát triển được.

Tính xác thực được quan tâm đầy đủ trong công việc hành chánh và luật lệ, ở nơi sinh hoạt tập thể thường có tính bắt buộc mọi người phải tuân theo. Ở những khu nội trú, việc thực hiện nó không mấy khó khăn. Như lời khuyên của ngài Thésèse thì “hãy nghiền ngẫm cho kỹ khi nghe người ta gõ cửa. Nghĩ thực kỹ trước khi trả lời”. Tôi làm thế và tôi bảo đảm với anh, đó là nguồn suối của sự hòa bình. Đức tính ấy, dĩ nhiên, có giá trị lâu dài.

Lòng biết ơn

Lòng biết ơn là một nghĩa vụ thiêng liêng “đó là sự trả nợ thâm tình”.

Trước hết, món nợ đối với bậc sinh thành, thường hết sức nhạy cảm đối với ai có lòng tín nghĩa; bởi vì lòng biết ơn làm vui lòng người nhận thì lại tạo ra niềm sung sướng hơn một nghìn lần cho người được trả.

Món nợ trước hết mà chúng ta mang nặng trên đời là công ơn cha mẹ – những người đã cho ta cuộc sống, sự chăm sóc, sự giáo dục. “Không có gì cao đẹp hơn lòng biết ơn”. Những trái tim đức hạnh thường chứa nhiều linh tính: “một lời cám ơn chân thực, một từ ngữ yêu thương, một bông hoa dâng tặng, một sự chăm sóc ân cần”. Tất cả những cái đó là cơ hội để chứng tỏ lòng biết ơn.

Ngược lại, những kẻ ích kỷ thường coi công việc ấy là một gánh nặng. Thực khoan khoái biết bao nhiêu nếu có một bài học nhắc cho họ cái nghĩa vụ ấy! Một hôm, K. – đứa bé lên mười – có ý định khoe với mẹ về thứ hạng cao mà nó vừa đạt được trong kỳ thi để vòi tiền: “Tổng cộng là 6 đồng”. Bà mẹ nhìn tấm phiếu, không nói một lời. Đến bữa điểm tâm, K. nhìn thấy trên đĩa của nó có 6 đồng, đặt cạnh một tờ giấy ghi sẵn : “K. còn nợ mẹ 10 năm sống hạnh phúc cạnh bà – không gì cả, 10 năm chăm sóc vì bịnh hoạn – không gì cả, 10 năm có một bà mẹ yêu quí mình – không gì cả. Tổng kết: không gì cả!

Bài học ấy mang lại cho nó nhiều quả ngọt và K. bá lấy cổ mẹ reo lên: “Hãy tha thứ sự khờ dại của con. Bây giờ con hiểu. Không bao giờ con trả hết những gì mà con còn nợ của mẹ”.

Những người trưởng thành đều biết trân trọng sâu sắc lòng biết ơn đối với cha mẹ. Pasteur cũng vậy, trong ngày giỗ cha mẹ, ông khấn nguyện như sau:

-    Ôi! Cha mẹ kính yêu ơi! Ôi, những người yêu thương nhất của con không còn nữa; những người đã sống rất khiêm tốn trong căn nhà nhỏ này mà suốt đời, con còn nặng nợ. Mẹ rất dũng cảm của con! Sự nhiệt tình cao cả của mẹ đã truyền lại cho con. Nếu con luôn luôn đóng góp vào sự vĩ đại của khoa học, sự vĩ đại của Tổ quốc, đó chính là nhờ con đã chìm đắm trong tình cảm mà mẹ vun bồi trong lòng con. Và, thưa cha kính yêu_. Suốt đời khắc khổ trong công việc cực nhọc, cha đâã chứng tỏ sức làm việc kiên nhẫn trong thời gian rất dài. Chính nhờ cha mà ngày nay con nỗ lực không kém. Đời cha không chỉ làm nên những gì có ích cho cuộc sống mà còn là tấm gương sáng chói của một người vĩ đại và của công việc lớn lao. Cha mẹ kính yêu! Xin hãy yên nghỉ bên nhau như ngày nào và để cho con tỏ lòng tôn kính cha mẹ trong căn nhà nầy.

Sự thận trọng và dè dặt

Tính thận trọng giúp ta cân nhắc các hành động, uốn nắn lời nói sao cho thích hợp với mọi nghi lễ. Nếu tinh lực thuộc về thể chất thì nó chính là tâm hồn. Thiếu thận trọng, người ta không thể thành người lương thiện. Một người thận trọng không bao giờ lạm dụng, lừa đảo ai, tôn trọng không chỉ sự bí mật mà còn cả thì giờ và tự do của người khác: “Có sự thận trọng nghĩa là biết chăm chú lắng nghe mà không bao giờ lặp lại”. “Người khôn khéo cảm nhận được cái gì còn thích hợp, cái gì nên tránh xa”. Tính thận trọng rất cần khi xét bất cứ vấn đề gì. “Không ai giữ im lặng, thờ ơ về những vấn đề xảy ra trong gia đình mình, cho bạn bè và cho những người quen biết”. Không ai tự nguyện thôi nghe lén ngoài cửa, không đọc những tờ giấy bỏ bừa bãi trên bàn; không ai giữ kín được những câu chuyện bạn bè kể lại hoặc tình cờ nghe được.

Bà mẹ của Mérimée phát hiện ra một bí mật nhỏ của con trai, khi nó còn thơ ấu; thế mà đứa nhỏ giữ mãi nỗi buồn ấy trong lòng, gần suốt cuộc đời. Cậu khắc lên chiếc nhẫn đeo tay: “Hãy nhớ mãi mối hoài nghi này”.

Tò mò tìm hiểu một lá thư gởi tới cho người khác là điều không tha thứ được. Cũng được coi là thiếu thận trọng khi cứ đoán mò, qua quan sát ngoài bì thư, nơi nào gởi tới, cô ấy viết cho ai, và tìm mọi cách giải đáp nỗi ngờ vực ít nhiều điều mà người ta muốn giữ kín. Có người thèm biết tất cả nên tỏ ra xấc xược qua các câu hỏi thiếu thận trọng về gia đình, về số phận, về cuộc sống riêng tư. Bị đùn đẩy lần thứ nhất, thứ hai rồi thứ ba, anh ta vẫn không nản, cho tới khi sự thèm khát tò mò ấy được thỏa mãn. Cái ý tưởng tò mò kỳ quặc đem lại cho anh ta nhiều chuyện rầy rà và sinh ra lắm kẻ thù ghét. Sự tò mò, chị em ruột của tính không thận trọng, không phải là một tính xấu bẩm sinh; đó là lỗi lầm trẻ con, và là sự dại dột. Nó trở thành thói xấu không tha thứ được.

Lợi dụng cơ hội của một buổi chiêu đãi thân tình để chui vào gia đình người khác, vén tấm màn che cái nỗi bất hạnh tiềm tàng, là một hành động đáng khinh bỉ. Tất cả chuyện riêng của mỗi gia đình đều là bí ẩn thiêng liêng. Tìm cách mở toang cánh cửa, phơi bày mọi sự thầm kín để thỏa mãn tính tò mò là một hành động hèn hạ, xấu hổ và thiếu tình người. “Nếu anh vừa nghe thấy cái gì thì hãy làm như chưa biết, chưa thấy vậy”.

Sự thận trọng bao gồm cả tính dè dặt, kín đáo mà nhờ nó, một sô” thanh niên hiện nay tìm được sự giúp đỡ để tiến thân.

Sự kín đáo ngoài xã hội: Không ba hoa chích chòe, không loan tin thất thiệt, không thực hiện những cuộc viếng thăm phiền phức, không tổ chức những cuộc hẹn hò ám muội, không tụ tập thành bè nhóm, không đánh hơi, tìm tin tức v.v… và nhất là không gây ra những cuộc tranh cãi, luôn luôn có vẻ kỳ quặc.

Sự kín đáo trong quan hệ với mọi người: Trong việc mở rộng giao du, bung rộng ra phạm vi quen biết, người ta có thể bị nguy hại vì những chuyện buồn phiền, ganh ghét hay tiêu pha vô ích.

Kín đáo trong việc tiêu pha: Điều hạn chế tính tốt của tuổi trẻ là sự thiếu tiên liệu: thiếu hạn chế việc tiêu pha tiền bạc. Không dự phòng một số vốn để khi không còn đủ sức khỏe và điều kiện làm việc nữa. Khi có sự không may ập xuống thì, than ôi, không ai giúp họ kịp thời.

Tính dè dặt và thận trọng không chỉ là vẻ đẹp của xã hội mà còn là sự đảm bảo cho cuộc sống yên vui. Người ta thường đối xử rất nghiêm khắc với những ai thiếu thận trọng.

 Sự Kiên Nhẫn

Sự kiên nhẫn giúp ta đứng vững trước những lỗi lầm, những lời chê trách, những cái không kịp thời và những lời phê phán râm ran không làm ta thất vọng. Theo Évangile, “nhờ sự kiên nhẫn mà ta giữ được tâm hồn mình” hay “để đạt được sự yên tĩnh trong tâm hồn, khi phải đối đầu với nghịch cảnh, với sự nguyền rủa, với sự vu khống, gièm pha, người ta cần, trước hết, là sự kiên nhẫn; thường được gọi là “lòng can đảm thường xuyên”. Không chờ đợi cơ hội lớn lao, tùy trường hợp, người ta khẳng định được ý chí của mình, giữ lòng tỉnh táo trước những trở ngại, mâu thuẫn, không gian thở dù nóng, dù lạnh, dù đau khổ hay bị chống đối, ganh ghét của người khác. Nói tóm lại, không hề run sợ, không chút buồn phiền. Cái mà người ta gọi là sự đau khổ, éo le trong đời nầy có khác gì những viên ngọc quí mà ta nhặt được trong đống sạn, như ngôi sao lấp lánh trên bầu trời! “Người có bản lĩnh thường thản nhiên trước nghịch cảnh, bất chấp sự ghen ghét, trù ẻo, họ chỉ tin tưởng ở tài năng và lương tâm của mình. Những hoạt động thiếu kiên nhẫn phải được dập ngay từ trong trứng nước. Chẳng hạn, người ta không cho phép một đứa trẻ đập một vật nào đó mà chính cái nầy sẽ gây thương tích cho nó; không cho chơi nhảy trong tình trạng yếu kém sức khỏe. Cha mẹ càng không bao giờ nhịn thua những tiếng khóc điên dại, những cái giẫm chân, giẩy nẩy của con trai, con gái của mình.

Người công dân lương thiện phải làm những điều tốt: “Không nên nói hay làm khi ta đang bực mình. Nếu không kiềm hãm được sự bình tĩnh thì hãy cố ghìm nó xuống. Phải nhớ rằng, sự giận dữ thường đưa tới các hành động thiếu suy nghĩ, thường nhận lãnh hậu quả đáng tiếc mà người ta thường nhắc nhở rằng “no mất ngon, giận mất khôn”.

Sự khiêm tốn

Sự khiêm tốn không chỉ là đức hạnh mà còn là sức mạnh giúp ta lôi cuốn được bạn bè, tìm được giàu sang, tạo được sản nghiệp và quyền lực trong xã hội. Người khiêm tốn thường tránh xuất hiện công khai, không kiếm chác quyền lợi, địa vị hoặc lôi cuốn sự chú ý của mọi người. Anh ta thích và thường tìm kiếm một cuộc sống kín đáo. Anh ta tự ví mình như một chùm hoa không lòe loẹt, cố phơi mình khoe màu sắc mà lại lặng lẽ tỏa ngát hương thơm. Anh ta ít tranh luận, không bày tỏ ý kiến khi được người ta hỏi tới và bao giờ cũng nói rất dè dặt, rõ ràng. Anh ta ít nói về mình. Lại thích ẩn mình để ít ai biết và tỏ ra dễ dàng khi nhận một công việc khiêm nhường. Lời khen tặng làm anh ta lo lắng và sự nịnh nọt làm anh ta hoảng hốt.

Anh ta tin cậy những người bạn mà mình đã lựa chọn, dành cho họ phần lớn những gì có giá trị và chỉ giữ công việc cho mình mà thôi. Anh ta luôn luôn tự nguyện làm vừa lòng bạn bè và không bao giờ buộc họ chấp nhận quan điểm và sở thích của mình. Với sắc thái luôn luôn tỉnh táo, nên sự thành công không làm anh ta vênh váo và thất bại không làm mất can đảm. Sự khiêm tốn giúp mình giấu kín tính kiêu ngạo và thói khinh miệt – hai thói xấu thường ngự trị trong trái tim con người. Nhà thơ Bruyère phác họa chân dung của Condé Đại đế: “Người ta nghe có kẻ tâu lên: tôi đánh đuổi chúng” còn nhà vua, với lòng khoan dung thì nói: “Chúng ta đánh bại chúng”.

Sau một trận thắng, Turrenne viết thư cho vợ: “Kẻ thù chạy sang chúng ta. Họ bị thất bại. Suốt ngày anh phải gánh chịu mỏi mệt, xin chúc em, một buổi tối an lành và anh đi ngủ đây!”. Thực bao điều giản dị dễ thương xảy ra trong căn nhà cả hai vị chỉ huy tài ba ấy!

Kẻ kiêu ngạo không bao giờ khiêm tốn: họ thường nói về mình và về những kẻ đang tán dương họ. Nó không biết rằng “cái tôi” là một chủ đề buồn chán đối với người đối thoại. Nó quên rằng “sự kiêu ngạo là anh em của sự ngu muội và dù rằng, kẻ ngu xuẩn cố thêu thùa, trang trí bộ quần áo của y tới đâu thì đó cũng chỉ là quần áo của một tên ngu xuẩn. Nó mang căn bệnh hãnh tiến đến lạc hậu, buồn cười! Giống như nhân vật Arrias “nó đã đọc hết, đã thấy hết, đó là một người thông thái bẩm sinh và nó là thế đấy! Nó thích nói láo còn hơn là im lặng hoặc tỏ ra không biết gì hết!”. Trong hơn một phần tư giờ, nó rút ra được 4 vấn đề, đưa ra 3 giải pháp, để chữa bịnh nan y, và còn chỉ ra một hình thức chính phủ tốt nhất… Nghe nó nói xong, cứ ngỡ rằng con người dở dở, ươn ươn ấy đang đóng một vai trò quan trọng. Nó nói, nó biết hầu hết những nhân vật quan trọng đương thời, phần lớn là bạn bè của nó, và một số người đã viết cho nó những lá thư đầy lời nịnh nọt. Nó khao khát những lời khen tặng và nhận những lời nịnh nọt quá đáng với một vẻ thỏa mãn kỳ cục.

Tự khoe khoang là nhu cầu của nó, một nhu cầu mà vì vậy nó hy sinh tất cả, kể cả sự thực để đạt được. Hôm nay nó nói dối, ngày mai tiếp tục nói dối. Tuy nhiên nó là một kẻ khôn ngoan, theo cái kiểu không bao giờ nói những gì người ta nhìn thấy, và đó là dấu hiệu của một tư tưởng hẹp hòi của kẻ tự khoe khoang, của kẻ chỉ nói quá nhiều về mình.

Người đúng đắn chỉ nên tự giới thiệu mình qua đức hạnh như kiểu của La Bruyère: “Đừng tâng bốc, đừng tự che giấu, hãy để nó tự phơi bày ra”.

Trích từ “Học Ăn, Học Nói, Học Gói, Học Mở” của một nhóm nhà văn, nhà giáo Pháp, được Hoàng Liên biên soạn lại.