[Suy tư cùng ĐGH] - Mái ấm chữa lành: Gia đình và sứ mạng đồng hành trong mục vụ sức khỏe tâm thần

MÁI ẤM CHỮA LÀNH

Gia đình và sứ mạng đồng hành trong mục vụ sức khỏe tâm thần

Tháng 8 năm 2025, bộ phim Mang Mẹ Đi Bỏ được trình chiếu và gây được sự chú ý của nhiều người. Phim kể về hành trình đầy xúc động của một người con mang trong mình bệnh động kinh, vừa mưu sinh vừa tận tụy chăm sóc người mẹ mắc bệnh Alzheimer. Người con rất thương mẹ, nhưng cũng mang những nhọc nhằn, bất lực và áp lực mà người chăm sóc thường âm thầm gánh chịu. Câu chuyện ấy gợi mở một vấn đề rộng lớn hơn bệnh sa sút trí tuệ: sức khỏe tâm thần của người bệnh và của chính những người chăm sóc họ. Khi một người thân thay đổi, thu mình, lo âu hay trầm buồn, gia đình phải làm gì? Và nếu người đau cần được chăm sóc, thì ai sẽ chăm sóc người đang chăm sóc họ?

Chính trong bối cảnh ấy, Đức Giáo hoàng Lêô XIV mời gọi cả Giáo hội cầu nguyện cho mục vụ sức khỏe tâm thần được thiết lập trong toàn thể Giáo hội, giúp vượt qua sự kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người mắc bệnh tâm lý. Ngài mơ về một Giáo hội như ngôi nhà mở, và cầu nguyện đặc biệt cho những người chăm sóc, trong đó có thân nhân của người bệnh. Chúng ta có thể đọc ý cầu nguyện ấy như một lời mời gọi các gia đình Kitô hữu sống ơn gọi “Giáo hội tại gia”: trở thành nơi đầu tiên nhận ra và đồng hành với người thân đang đau khổ.

Nhìn thấy điều người khác không nói

Gia đình có một lợi thế mà không chuyên viên nào thay thế được hoàn toàn: biết người thân của mình từ trước khi họ trở thành “một ca bệnh”. Những thay đổi dù rất nhỏ thường được người thân nhận ra đầu tiên. Người viết từng được nghe một vị giám mục kể lại rằng, mỗi lần về thăm mẹ, ngài nhận ra mẹ mình vốn minh mẫn nay có dấu hiệu đang quên dần. Từ đó, ngài cố gắng về thăm mẹ thường hơn, và mỗi lần về, hai mẹ con lại ngồi bên nhau đọc bảng cửu chương, như một cách giúp bà chậm lại sự mất dần trí nhớ. Vấn đề sức khỏe tâm thần không ở đâu xa, nó có thể đang hiện diện ngay trong một gia đình.

Theo kết quả một khảo sát, có 21,7% trẻ 10-17 tuổi ở Việt Nam có vấn đề về sức khỏe tâm thần.¹ Con số ấy cho thấy đây không phải câu chuyện của vài gia đình xa lạ. Muốn nhận ra người thân đang gặp khó khăn, trước hết cần quan sát và lắng nghe. Một người con vốn vui vẻ bỗng thu mình, mất ngủ, dễ cáu gắt. Một người vợ, người chồng không còn muốn ăn uống hay gặp gỡ bạn bè như trước. Ai cũng có lúc buồn hay mệt mỏi, điều đáng lưu ý là khi những biểu hiện ấy kéo dài và ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ, ăn uống hay các mối quan hệ. Nhìn thấy không có nghĩa là vội kết luận người thân “có vấn đề”, nhìn thấy là bước đầu để lắng nghe và tìm sự giúp đỡ thích hợp.

Thế nhưng, điều khó nhất đôi khi lại là thừa nhận rằng người thân đang cần được giúp đỡ. Định kiến về sức khỏe tâm thần vẫn khiến nhiều gia đình chọn im lặng vì sợ ảnh hưởng đến danh dự của cả nhà. Đó chính là sự kỳ thị mà Đức Thánh Cha xin Giáo hội cùng cầu nguyện để vượt qua. Trong gia đình, ngay cả những lời nói xuất phát từ thương yêu cũng có thể trở thành một bức tường: “Có gì đâu mà buồn”, “Cứ nghĩ tích cực lên”, v.v. Khi ấy, người đang đau khổ không chỉ phải mang nỗi đau của mình, mà còn có cảm giác rằng nỗi đau ấy không được tin và không được phép nói ra. Trong khi đó, Tin Mừng cho chúng ta một cách nhìn khác. Người phụ nữ Canaan tìm đến Đức Giêsu vì con gái bà đang đau khổ (x. Mt 15,21-28). Cô con gái không nói một lời. Nỗi đau của cô được vang lên qua tiếng kêu của người mẹ. Các môn đệ chỉ thấy một người phụ nữ cứ kêu mãi phía sau. Người mẹ lại thấy một đứa con đang cần được cứu giúp. Tin Mừng cho thấy một tình yêu không bỏ cuộc, người mẹ không quay đi trước nỗi đau của con.

Gia đình cũng được mời gọi nhìn vào gương người phụ nữ Canaan ở trên. Mỗi người trong gia đình có thể phản tỉnh rằng: Tôi có thực sự biết người thân của mình đang sống thế nào không? Tôi có nhận ra những thay đổi nơi họ, hay chỉ chú ý khi hành vi của họ làm tôi khó chịu? Đức Thánh Cha mời gọi Giáo hội “lắng nghe mà không phán xét và đến gần mà không sợ hãi”. Có khi người đang đau chỉ cần biết rằng có người đã nhận ra nỗi đau của họ và vẫn ở lại. Một nữ tu từng đồng hành với người mắc bệnh tâm thần cũng nói rằng có những người đau khổ mời gọi ta “đơn giản hiện diện, không phán xét”, nơi họ có thể khóc, nói ra, và cũng có thể mơ ước, hy vọng.²

Đồng hành: lắng nghe, đức tin và chuyên môn đi cùng nhau

Tin Mừng còn cho thấy một hướng nhìn khác nơi người cha có đứa con bị những cơn hành hạ từ thuở nhỏ (x. Mc 9,14-29). Ông không giấu con mình, ông đưa con đến với các môn đệ, rồi đến với Chúa Giêsu, và kể cho Người nghe cả quãng đường dài của đứa con. Rồi ông thành thật thú nhận đức tin của mình còn mỏng manh và xin được giúp đỡ (x. Mc 9,24). Với người cha ấy, xin giúp đỡ không mâu thuẫn với đức tin; trái lại, chính trong lời xin ấy, đức tin của ông được nói ra cách chân thật nhất.

Có gia đình tin rằng chỉ cần cầu nguyện thì Chúa sẽ chữa, và việc tìm đến bác sĩ là thiếu phó thác. Khi nói về vấn đề nghiện ngập trước một cuộc họp tại châu Mỹ Latinh, Đức Thánh Cha Lêô XIV nhấn mạnh rằng Giáo hội không đến để cạnh tranh hay thay thế khoa học thần kinh, tâm thần học hoặc y tế công cộng, nhưng đóng góp ánh sáng của Tin Mừng với một cái nhìn toàn diện về con người.³ Dù nói về nghiện ngập, nguyên tắc ấy cũng soi sáng cho những gia đình có người thân mắc những rối loạn về tâm thần: cầu nguyện không thay thế việc chữa trị, và chữa trị không loại bỏ cầu nguyện; gia đình có thể vừa tín thác nơi Chúa, vừa tìm đến bác sĩ khi cần thiết. Gia đình không tự chẩn đoán hay tự ý điều trị cho người thân, và càng không biến bệnh thành một lỗi luân lý. Nhưng cũng đừng vì thế mà im lặng.

Một gia đình sống căn tính “Giáo hội tại gia” trong chăm sóc sức khỏe tâm thần biết biến ngôi nhà mình thành nơi phản chiếu lòng thương xót của Chúa Giêsu: lời cầu nguyện mở ra đôi mắt để nhìn thấy nỗi đau của người thân, đôi tay để nâng đỡ người chăm sóc, và cánh cửa để đón nhận sự hỗ trợ từ giáo xứ, chuyên gia y tế và cộng đồng.

Cùng nâng đỡ: gia đình không đơn độc

Khi một thành viên gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, cả gia đình cũng bước vào một hoàn cảnh mới. Những sinh hoạt quen thuộc có thể đảo lộn. Cách giao tiếp thay đổi. Các mối tương quan trở nên căng thẳng. Cần rất nhiều thời gian để gia đình chấp nhận lối sống mới của người thân, một lối sống mà mọi người phải cùng nhau đón nhận, làm quen và mở ra với một đời sống mới. Cũng cần có thời gian để tìm được sự cân bằng giữa hiện diện đúng mức và khoảng cách đúng mức. Điều này thật không đơn giản.

Người chăm sóc cũng có lúc mệt mỏi, bất lực và cần được nâng đỡ. Điều đó không có nghĩa là họ yêu người thân ít đi. Vì thế, đồng hành với người bệnh cũng phải bao gồm việc chăm sóc người đang chăm sóc họ. Người bệnh cần một nơi để được lắng nghe và thuộc về. Người chăm sóc cũng cần một nơi để có thể nói: “Tôi đang mệt. Tôi cần được giúp đỡ.” Có những lúc cần đến sự nâng đỡ của người thân, cộng đoàn giáo xứ, linh mục, tu sĩ, bác sĩ hay chuyên viên tâm lý. Tìm kiếm sự giúp đỡ không phải là thất bại. Đó là cùng nhau mang gánh nặng (x. Gl 6,2).

Đức Thánh Cha Phanxicô từng gọi gia đình là “bệnh viện gần nhất”, và nói đến “chủ nghĩa anh hùng âm thầm” của những gia đình kiên trì chăm sóc người thân với sự dịu dàng và can đảm. Nhưng Giáo hội không muốn người chăm sóc phải gánh tất cả một mình. Theo ngài, Giáo hội có bổn phận trong việc giúp đỡ các gia đình đang chăm sóc người khuyết tật, cao tuổi và đau bệnh (Amoris Laetitia, các số 48, 191–198 và 321–325). Vì thế, Giáo hội được mời gọi trở thành một cộng đoàn lắng nghe, đồng hành và kết nối gia đình với những sự trợ giúp cần thiết.. 

Lời kết

Nơi các gia đình, sứ mạng đồng hành có thể bắt đầu từ những cử chỉ đơn sơ: nhận ra sự mệt mỏi của người thân, một câu hỏi chân thành không phán xét, sự kiên nhẫn ở lại bên người già bị lẫn hay người trẻ đang khủng hoảng. Khi gia đình kết hợp sức mạnh của lời cầu nguyện với sự khôn ngoan của chuyên môn, gia đình sống sứ mạng “Giáo hội tại gia”, nơi không ai phải đau khổ một mình. Nơi đó, người đau khổ tìm thấy sự an ủi không phán xét, người chăm sóc nhận được sự nâng đỡ tiếp sức, và tất cả cùng nhau bước đi trong niềm hy vọng nơi lòng thương xót của Thiên Chúa, Đấng không bao giờ bỏ rơi và luôn phục hồi.

Sr. Maria Hải Châu, SSS

¹ Đề án tăng cường năng lực hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần giai đoạn 2023-2030. https://vietnamnet.vn/hon-20-tre-vi-thanh-nien-viet-nam-gap-van-de-suc-khoe-tam-than-2175839.html?gidzl=fgCAF2d2u5kYkW8o8ztYMwkx0JGzZxC8j-XKPsg8iWZYx5LaReEnMERd0sKuqkSCiRS2CpYuLjDUBSteKm  (truy cập ngày 07/10/2026).

² Sr. Inès, Dòng Nữ tử Bác Ái Vinh Sơn Phaolô, “Accueillir, apprivoiser et ouvrir à la vie vivante” https://www.prieredupapefrance.net/accueillir-apprivoiser-et-ouvrir-a-la-vie-vivante/ (truy cập ngày 07/10/2026).

³ Đức Thánh Cha Lêô XIV, Diễn từ ngày 27/8/2026 gửi các thành viên cuộc gặp gỡ về các hoàn cảnh nghiện ngập tại Mỹ Latinh do Ủy ban Giáo hoàng về Châu Mỹ Latinh tổ chức, https://www.vaticannews.va/vi/pope/news/2026-08/duc-thanh-cha-khong-cach-phong-ngua-ma-tuy-tot-hon-gia-dinh-tot.html (truy cập ngày 07/10/2026).