Vụ việc một linh mục giáo sư hướng dẫn gần 100 nữ tu Mến Thánh Giá đến Pháp viện Minh Đăng Quang (Thủ Đức) tìm hiểu và thực hành thiền Phật giáo đã gây nhiều tranh luận trong những ngày qua, đặc biệt sau khi linh mục Nguyễn Văn Khải, DCCT, lên tiếng về sự việc này.
Lúc đầu tôi không định nói gì vì chưa biết hết nội tình. Tuy nhiên, sau khi UCA News đăng tải bản tin và một số đồng nghiệp, bạn bè hỏi ý kiến, tôi nghĩ mình nên chia sẻ một vài nhận định. Không phải để phân xử ai đúng ai sai, càng không nhằm bênh vực hay kết án một cá nhân nào, nhưng để làm rõ một số nguyên tắc về đối thoại liên tôn và việc thực hành các phương pháp tâm linh ngoài Kitô giáo theo những hướng dẫn của Tòa Thánh.
Những nguyên tắc này được trình bày trong nhiều văn kiện chính thức, đặc biệt là Tuyên ngôn Nostra Aetate (1965) của Công đồng Vatican II, văn kiện Dialogue and Proclamation (1991) của hai Hội đồng Tòa Thánh về Đối thoại Liên tôn và Loan báo Tin Mừng, cùng với thư Orationis Formas (1989) của Bộ Giáo lý Đức tin. Những ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể tham khảo các văn kiện này trên trang thông tin chính thức của Tòa Thánh.
Điểm đáng chú ý là Giáo hội vừa khuyến khích người Công giáo cởi mở, tìm hiểu và đối thoại với các truyền thống tôn giáo khác, vừa nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ căn tính đức tin Kitô giáo. Đối thoại không có nghĩa là xóa bỏ những khác biệt, cũng không có nghĩa là người Công giáo có thể tiếp nhận mọi hình thức thực hành tôn giáo mà không cần phân định.
1. Bốn hình thức đối thoại liên tôn
Trong văn kiện Dialogue and Proclamation (1991), số 42, Tòa Thánh phân biệt bốn hình thức đối thoại liên tôn:
- Đối thoại cuộc sống: Những người thuộc các truyền thống tôn giáo khác nhau cùng sống trong tinh thần hòa hợp, chia sẻ niềm vui, nỗi buồn và những vấn đề thường ngày.
- Đối thoại hành động: Cùng cộng tác trong những công việc phục vụ con người, phát triển xã hội và xây dựng công ích.
- Đối thoại trao đổi thần học: Các chuyên gia tìm hiểu, trình bày và trao đổi về những giáo lý, niềm tin và giá trị tâm linh của các truyền thống tôn giáo.
- Đối thoại về trải nghiệm tôn giáo: Những người có đời sống tâm linh sâu sắc chia sẻ kinh nghiệm cầu nguyện, chiêm niệm và tìm kiếm Thiên Chúa hay thực tại tối hậu theo truyền thống của mình.
Đây là bốn hình thức đối thoại, không phải bốn cấp độ từ thấp đến cao. Một hoạt động cụ thể đôi khi có thể bao gồm nhiều hình thức khác nhau.
Trong trường hợp đang bàn, việc các nữ tu đến thăm thiền viện, nghe giới thiệu về Phật giáo và trao đổi với các tu sĩ Phật giáo có thể được xem là đối thoại trao đổi thần học. Nếu các nữ tu trực tiếp thực hành thiền, hoạt động ấy còn có yếu tố đối thoại về trải nghiệm tôn giáo.
Tòa Thánh không loại trừ hình thức đối thoại này. Tuy nhiên, văn kiện nhấn mạnh rằng những người tham gia phải được bén rễ sâu trong truyền thống tôn giáo của chính mình, nghĩa là phải có đủ hiểu biết và xác tín về đức tin để có thể gặp gỡ người khác mà không đánh mất căn tính của mình.
Nói cách khác, người Công giáo không cần phải khép kín trước những kinh nghiệm tâm linh của các tôn giáo khác, nhưng cũng không thể vì muốn đối thoại mà xem nhẹ những khác biệt căn bản giữa các truyền thống đức tin.
2. Hướng dẫn của Tòa Thánh về việc thực hành thiền định
Một văn kiện đặc biệt quan trọng liên quan đến vấn đề này là thư Orationis Formas, do Bộ Giáo lý Đức tin ban hành ngày 15/10/1989, dưới sự hướng dẫn của Hồng y Joseph Ratzinger, sau này là Giáo hoàng Bênêđictô XVI. Văn kiện này bàn về một số khía cạnh của việc suy niệm Kitô giáo, trong đó có việc sử dụng những phương pháp cầu nguyện và thiền định bắt nguồn từ các truyền thống tôn giáo Đông phương.
Điều đáng chú ý là Tòa Thánh không cấm người Kitô hữu tìm hiểu hoặc sử dụng mọi phương pháp thiền định Đông phương. Trái lại, văn kiện nhìn nhận rằng một số yếu tố thuộc về tư thế cơ thể, nhịp thở và sự tập trung tinh thần có thể giúp con người tĩnh tâm, điều hòa cảm xúc và chuẩn bị cho việc cầu nguyện.
Tuy nhiên, văn kiện cũng đặt ra những giới hạn rõ ràng.
Trước hết, cần phân biệt hiệu quả tâm lý của một phương pháp với kinh nghiệm thiêng liêng. Một trạng thái thư giãn, thanh thản hay trống vắng những suy nghĩ không tự động đồng nghĩa với việc con người đã đạt đến sự kết hợp với Thiên Chúa.
Thứ hai, không thể đồng nhất mục đích của các phương pháp thiền định thuộc những truyền thống tôn giáo khác nhau. Chẳng hạn, một số hình thức thiền Phật giáo hướng đến việc nhận thức bản chất vô ngã và giải thoát khỏi khổ đau, trong khi cầu nguyện Kitô giáo đặt nền tảng trên tương quan cá vị giữa con người với Thiên Chúa. Những khác biệt này không thể bị xóa nhòa bằng cách gọi chung tất cả là những phương pháp tìm kiếm sự bình an nội tâm.
Vì vậy, về nguyên tắc, người Công giáo có thể học hỏi và sử dụng một số phương pháp ngồi thiền, điều hòa hơi thở hay tập trung tư tưởng để giúp tâm hồn lắng đọng trước khi cầu nguyện. Nhưng điều đó không có nghĩa là phải tiếp nhận cả hệ thống quan niệm thần học và mục đích tôn giáo gắn liền với phương pháp ấy.
Có thể nói ngắn gọn: Giáo hội không cấm học hỏi phương pháp thiền định của các truyền thống khác, nhưng đòi hỏi phải phân định nội dung, mục đích và cách thực hành, sao cho không làm sai lệch bản chất của cầu nguyện Kitô giáo.
3. Ranh giới giữa tìm hiểu và tham gia nghi thức tôn giáo
Đây có lẽ là điểm nhạy cảm nhất trong sự việc vừa qua.
Cần phân biệt rõ việc đến thăm một cơ sở tôn giáo để tìm hiểu, quan sát một nghi thức, thực hành một phương pháp rèn luyện thân tâm và chủ động tham gia vào nghi thức thờ phượng của tôn giáo ấy. Những hành vi này không đồng nhất và không thể được đánh giá bằng cùng một tiêu chuẩn.
Người Công giáo hoàn toàn có thể đến thăm chùa, tìm hiểu giáo lý Phật giáo, trao đổi với các tu sĩ Phật giáo hoặc quan sát những sinh hoạt tôn giáo của họ. Đó là những hoạt động có thể phục vụ cho việc học hỏi và đối thoại liên tôn.
Tuy nhiên, khi một hoạt động chuyển sang việc tham gia các nghi thức có ý nghĩa phụng tự, vấn đề trở nên khác. Người Công giáo phải phân định xem hành vi mình thực hiện có mang ý nghĩa thờ phượng, quy phục hay tuyên xưng một niềm tin tôn giáo trái với đức tin Kitô giáo hay không.
Trong trường hợp này, việc dâng hương và cúi mình trước tượng Phật cần được xem xét cẩn thận.
Một cử chỉ bên ngoài không phải lúc nào cũng có một ý nghĩa duy nhất. Dâng hương, cúi đầu có thể là cách bày tỏ lòng kính trọng trong một hoàn cảnh văn hóa, nhưng cũng có thể là một hành vi mang ý nghĩa tôn giáo trong một nghi thức cụ thể. Ý nghĩa của nó tùy thuộc vào đối tượng, hoàn cảnh, lời nói đi kèm, nghi thức và cách người thực hiện hiểu cũng như thực hành hành vi ấy.
Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào hình ảnh một người dâng hương hoặc cúi đầu trước tượng Phật rồi khẳng định ngay rằng người ấy đã thờ phượng Phật. Nhưng ngược lại, cũng không thể chỉ căn cứ vào lời giải thích rằng mình không có ý thờ phượng để kết luận rằng hành vi ấy hoàn toàn không mang ý nghĩa tôn giáo.
Trong thần học luân lý Công giáo, ý hướng chủ quan rất quan trọng, nhưng không phải là tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một hành vi. Đối tượng luân lý và hoàn cảnh thực hiện cũng phải được xem xét.
Đây chính là điểm cần phân biệt: ý hướng tốt không tự động làm cho mọi hành vi trở nên đúng; nhưng hình thức bên ngoài cũng không đủ để kết luận về toàn bộ ý nghĩa luân lý và tôn giáo của hành vi ấy.
Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên của Hội đồng Giám mục Việt Nam (2025), tại số 14, đưa ra một nguyên tắc rất đáng lưu ý. “Đối với các bậc hiền nhân, anh hùng dân tộc hay những vị sáng lập các tôn giáo khác, tín hữu có thể bày tỏ lòng kính trọng bằng việc dâng hương, cúi chào, nhưng không tham gia vào những nghi thức tôn vinh hay thờ phượng mang tính tín ngưỡng dành cho các vị ấy.”
Điều này cho thấy không phải mọi cử chỉ dâng hương hay cúi chào đều mặc nhiên là hành vi thờ phượng. Trong thần học Công giáo, cần phân biệt sự thờ phượng tuyệt đối (latria), chỉ dành cho Thiên Chúa, với những hình thức tôn kính hoặc kính trọng dành cho con người. Tuy nhiên, không thể vì thế mà mặc nhiên áp dụng nguyên tắc này cho mọi nghi thức tại một cơ sở tôn giáo khác. Cần xét đến ý nghĩa cụ thể của từng hành vi.
Đối với người bình dân, ranh giới giữa tôn kính và thờ phượng đôi khi không dễ phân biệt. Vì vậy, điều được phép về nguyên tắc chưa chắc đã là điều nên thực hiện trong mọi hoàn cảnh. Không bị cấm và nên làm là hai chuyện khác nhau. Người tín hữu cần biết phân định theo lương tâm, đồng thời quan tâm đến ảnh hưởng của hành vi đối với cộng đoàn.
Ở đây, chúng ta có thể liên hệ đến lời dạy của thánh Phaolô trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô (1Cr 8; 10,14-33). Việc ăn thịt đã dâng cúng tự nó không làm cho người Kitô hữu trở nên ô uế, nhưng thánh Phaolô cũng cảnh báo không nên tham dự vào bàn tiệc tế thần và không được làm cớ vấp phạm cho những người có lương tâm yếu đuối.
Điều đó cho thấy trong đời sống đức tin, ngoài bản chất của hành vi và ý hướng của người thực hiện, còn phải quan tâm đến hoàn cảnh và ảnh hưởng của hành vi ấy đối với người khác.
Do đó, trong trường hợp đang bàn, không nên vội vàng kết luận rằng việc ngồi thiền hay dâng hương đều là hành vi thờ phượng Phật giáo. Nhưng cũng không nên xem nhẹ khả năng những cử chỉ ấy mang ý nghĩa tôn giáo hoặc gây hiểu lầm cho người tham dự và cộng đoàn tín hữu, đặc biệt trong thời đại truyền thông hiện nay. Một tấm ảnh không được giải thích rõ ràng sẽ đưa đến nhiều hiểu lầm và tranh cãi không cần thiết.
4. Phân định theo lương tâm và trách nhiệm mục vụ
Một điểm đáng chú ý trong Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên của Hội đồng Giám mục Việt Nam là số 24 đưa ra bốn tiêu chuẩn liên kết chặt chẽ với nhau để giúp tín hữu phân định trước mỗi hành động cụ thể:
“Thứ nhất, lòng mến Chúa: Hành động tôi sắp làm có phát xuất từ lòng yêu mến Thiên Chúa theo Điều Răn Thứ Nhất không? Tiêu chuẩn này loại khỏi lương tâm mọi ý hướng mê tín dị đoan, và quy hướng lòng hiếu thảo về việc thờ phượng một Thiên Chúa Duy Nhất và Ba Ngôi.
Thứ hai, lòng yêu người: Hành động ấy có thật sự biểu lộ tình yêu dành cho tha nhân, còn sống cũng như đã qua đời, theo Điều Răn Thứ Tư không? Tiêu chuẩn này đòi lòng hiếu thảo phải chân thật và cụ thể, chứ không giả hình hay chỉ có trên môi miệng.
Thứ ba, thực tại quan trọng hơn lý tưởng: Hành động ấy có phải là giải pháp khả thi duy nhất không? Tiêu chuẩn này giúp can đảm chọn lựa và khiêm tốn đón nhận tính bất toàn của thực tại, dù lý tưởng đức tin vẫn luôn là cùng đích phải hướng tới.
Thứ tư, hiệp nhất vượt thắng xung khắc: Hành động ấy có thật sự đem lại yêu thương và hiệp nhất cho gia đình liên tôn và những người chung quanh không? Tiêu chuẩn này giúp chọn điều cốt yếu là tình bác ái hiệp nhất, thay vì câu nệ những điều tùy phụ và hình thức bên ngoài.”
Bốn tiêu chuẩn này được trình bày trong bối cảnh tôn kính tổ tiên, nhưng có thể được vận dụng như những nguyên tắc phân định mục vụ để soi sáng các trường hợp cụ thể trong đời sống liên tôn. Dĩ nhiên, không nên áp dụng máy móc, cũng không thể dùng chúng để thay thế những quy định của Giáo hội về đức tin và phụng tự.
Điều đáng chú ý là Hội đồng Giám mục Việt Nam không chỉ đưa ra một danh sách những điều được phép và không được phép, nhưng còn hướng tín hữu đến việc huấn luyện lương tâm, biết suy xét ý nghĩa và hậu quả của hành động mình thực hiện, thay vì có thái độ đơn giản hóa rằng không cấm thì cứ làm, còn bị cấm thì không làm.
Văn kiện cũng nhắc nhở người tín hữu tránh thái độ phán xét và lên án người khác dựa trên cảm tính, khi chưa tìm hiểu rõ ràng về nội dung sự kiện. Số 12 viết:
“Sống theo lương tâm bác ái là không tiếm quyền xét đoán tuyệt đối và chung cuộc vốn thuộc về Thiên Chúa giàu lòng thương xót, nhưng biết xét mình liên lỉ theo những giá trị Tin Mừng, nghĩa là không xét đoán tha nhân theo những tiêu chuẩn hạn hẹp của riêng mình, biết nuôi dưỡng lương tâm mình mỗi ngày cũng như tôn trọng lương tâm tha nhân, biết nâng đỡ những người yếu đuối, và nhất là biết tìm kiếm sự bình an và hiệp nhất cho mọi người trong đời sống chung.”
Tôi nghĩ đây là một lời nhắc nhở cần thiết cho tất cả những người đang tham gia cuộc tranh luận hiện nay. Bảo vệ đức tin không đồng nghĩa với việc vội vàng kết án người khác; cũng như cổ võ đối thoại liên tôn không có nghĩa là xem nhẹ những nguyên tắc căn bản của đức tin Công giáo.
5. Đối thoại cần đi đôi với phân định
Vụ việc vừa qua, theo tôi, cho thấy một vấn đề đáng quan tâm hơn là việc một nhóm nữ tu có được phép đến thiền viện Phật giáo hay không. Đó là khoảng trống trong việc đào tạo và hướng dẫn thực hành liên tôn giữa lý thuyết thần học và đời sống mục vụ.
Giáo hội Công giáo ngày nay không chủ trương khép kín trước những truyền thống tôn giáo khác. Trái lại, Công đồng Vatican II và các văn kiện sau đó đều khuyến khích người Công giáo tìm hiểu, đối thoại, cộng tác và trân trọng những giá trị chân chính nơi các tôn giáo khác. Tuy nhiên, đối thoại không có nghĩa là xóa nhòa những khác biệt về đức tin, càng không có nghĩa là mọi hình thức thực hành tôn giáo đều có thể được tiếp nhận mà không cần phân định.
Người Công giáo có thể đến chùa, tìm hiểu giáo lý Phật giáo, trao đổi với các tu sĩ Phật giáo, học hỏi những phương pháp rèn luyện thân tâm và nhận ra những giá trị chân chính trong truyền thống ấy. Nhưng khi một hoạt động chuyển từ tìm hiểu sang thực hành, đặc biệt khi có những cử chỉ mang ý nghĩa phụng tự, người tham dự cần biết rõ mình đang làm gì, hành vi ấy có ý nghĩa gì trong truyền thống tôn giáo của người khác và có phù hợp với căn tính đức tin của mình hay không.
Cũng cần nhìn nhận rằng trách nhiệm không chỉ thuộc về người tham dự. Những người tổ chức các hoạt động liên tôn, nhất là trong các cơ sở đào tạo linh mục và tu sĩ, phải có trách nhiệm hướng dẫn, giải thích và chuẩn bị những giới hạn cần thiết. Một hoạt động có mục đích tốt vẫn cần được tổ chức bằng một phương pháp thích hợp. Đối thoại chân thành không loại trừ sự thận trọng; trái lại, chính sự hiểu biết và tôn trọng căn tính của nhau mới làm cho đối thoại có giá trị.
Tôi nghĩ đã đến lúc Hội đồng Giám mục Việt Nam quan tâm đến việc xây dựng một tài liệu hướng dẫn mục vụ về đối thoại và thực hành liên tôn, tương tự như Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên đã được công bố năm 2025. Tài liệu ấy không nhất thiết phải là một danh sách những điều được phép và bị cấm, nhưng cần giúp linh mục, tu sĩ và giáo dân hiểu rõ những nguyên tắc thần học, những giới hạn của việc tham gia nghi thức tôn giáo khác, cũng như cách phân định những trường hợp cụ thể trong đời sống.
Bởi lẽ, một Giáo hội trưởng thành không phải là một Giáo hội chỉ biết cấm đoán để tránh sai lầm, nhưng là một Giáo hội biết đào tạo lương tâm, giúp người tín hữu hiểu tại sao mình nên làm điều này và không nên làm điều kia.
Đối thoại mà không có căn tính thì dễ dẫn đến hòa trộn; giữ căn tính mà không có đối thoại thì dễ dẫn đến khép kín. Thách đố của người Công giáo hôm nay là biết làm cả hai: mở lòng đón nhận những điều chân chính nơi người khác, đồng thời trung thành với đức tin mà mình tuyên xưng.
Lm. Trần Quốc Anh, S.J. (Sancta Clara univ., USA)
