Trí tuệ nhân tạo và trí tuệ Giáo hội theo thông điệp Magnifica Humanitas

Trong bài suy tư về Thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, triết gia người Pháp gốc Do Thái Fabrice Hadjadj nhận định văn kiện này không chỉ bàn về trí tuệ nhân tạo, nhưng trước hết đề cao trí tuệ con người và “trí tuệ Giáo hội”, bắt nguồn từ mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể. Viễn tượng này đặt con người cụ thể, cuộc gặp gỡ và khả năng phân định lịch sử ở trung tâm.

Theo tác giả, Magnifica Humanitas “không hẳn là một văn bản về trí tuệ nhân tạo, nhưng là một lá thư về trí tuệ con người và điều ‘hơn cả con người’”, nghĩa là trí tuệ được hình thành trong đời sống Giáo hội. Trí tuệ ấy vừa mang tính khái niệm và tường thuật, vừa mang chiều kích tín lý và lịch sử, bởi được soi sáng bởi “Ngôi Lời đã làm người”.

Hadjadj lấy các chuyến tông du của Đức Giáo hoàng làm hình ảnh diễn tả sự khác biệt giữa truyền thông kỹ thuật số và cuộc gặp gỡ đích thực. Trong thời đại mạng xã hội, khi sự hiện diện thể lý có thể bị coi là không cần thiết, Đức Giáo hoàng vẫn trực tiếp đến gặp các dân tộc. Theo tác giả, điều này tiếp nối cách thức Thiên Chúa mặc khải: Người không chỉ truyền đạt một thông điệp từ xa, nhưng đã sai Con của Người đến “cư ngụ giữa chúng ta”.

Vì thế, “truyền thông cao cả nhất”, tức việc thông ban ân sủng bí tích, không phụ thuộc vào những hệ thống viễn thông phức tạp, nhưng đòi hỏi sự gần gũi giữa những con người cụ thể. Không thể cử hành bí tích qua internet; cũng vậy, tình yêu đối với tha nhân được diễn tả rõ nhất khi một người thực sự trở nên gần gũi với người khác.

Hadjadj nhấn mạnh rằng AI có thể đạt hiệu quả cao nhờ dữ liệu và các phản hồi, nhưng không trải qua sự trưởng thành nội tâm. Thông điệp viết rằng đây không phải là kinh nghiệm của một người “để cho cuộc sống định hình và lớn lên qua những lựa chọn, sai lầm, tha thứ và lòng trung thành”, nhưng là sự thích nghi thống kê dựa trên dữ liệu và kết quả.

Tác giả cũng đặt vấn đề về những “điều mới” của lịch sử. Đối với một số người theo chủ nghĩa xuyên nhân loại, sự xuất hiện của AI là biến cố quyết định. Tuy nhiên, theo đức tin Kitô giáo, biến cố trung tâm vẫn là Ngôi Lời nhập thể, chịu chết và sống lại. AI hoạt động từ những dữ liệu đã có, trong khi biến cố thực sự luôn chứa đựng điều bất ngờ, không thể tính toán và không thể giản lược thành thuật toán.

Trong viễn tượng ấy, Đức Giáo hoàng Lêô XIV mời gọi Giáo hội không xem trí tuệ nhân tạo như một chủ đề phụ hay một tình trạng khẩn cấp cần quản lý, nhưng như một sự biến đổi đang chất vấn từ bên trong các phạm trù của Học thuyết Xã hội Công giáo. Việc đáp lại không thể chỉ bằng những giải pháp kỹ thuật, nhưng cần một tiến trình “phân định chung”, trung thành với Tin Mừng và nghiêm túc lắng nghe những câu hỏi của lịch sử.

Hadjadj đồng thời cảnh báo cả hai thái cực: chủ nghĩa cấp tiến chạy theo những giải pháp hợp thời và chủ nghĩa duy truyền thống đóng kín trước những bất ngờ của lịch sử. Truyền thống đích thực không phải là đóng băng quá khứ, nhưng là trung thành với một biến cố đã xảy ra trong lịch sử và tiếp tục mở con người ra với hoạt động của Thiên Chúa trong hiện tại và tương lai.

Theo tác giả, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đánh giá trí tuệ nhân tạo bằng chính trí tuệ Giáo hội: một trí tuệ được hình thành trong cộng đoàn, biết lắng nghe Lời Chúa và Thánh Truyền, đồng thời dấn thân vào những vấn đề của thời đại. Như Thông điệp khẳng định, Học thuyết Xã hội của Giáo hội trở thành “một nền thần học về sự hiệp thông trong lịch sử; nơi Ngôi Lời đã làm người tiếp tục trở thành đối thoại, ký ức và lời ngôn sứ”.

Vatican News