Cây Đức Tin đã “chịu thử thách” và “trưởng thành” thế nào trên đất Việt?
Hạt giống Tin Mừng đã được “gieo” cách âm thầm trên đất Việt gần 5 thế kỷ trước. Có những hạt giống rơi vào mảnh đất khô cứng của định kiến và tổn thương. Có những hạt bị vùi lấp giữa những lo toan cơm áo. Nhưng cũng có những hạt, nhờ được tưới bằng nước mắt và hy vọng, bằng niềm tin và tình yêu, đã âm thầm nảy mầm và bén rễ giữa lòng đời. Hành trình cây Đức Tin chịu thử thách và bách hại suốt ba thế kỷ (XVII-XIX), qua đó dần lớn lên và trưởng thành, sẽ được tái dựng trong 10 tập cuối của series Dấu Ấn Đức Tin Trên Đất Việt. Đây là hai giai đoạn đối lập nhưng gắn kết chặt chẽ: từ những hiểu lầm văn hóa-chính trị ban đầu dẫn đến các chính sách cấm đạo có hệ thống của triều đình, cho đến tiến trình tự chủ, bản địa hóa nhân sự và trưởng thành, được đánh dấu bằng việc thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam năm 1960.
1. Cây Đức Tin giữa cơn bão định kiến và bách hại
Ngay từ buổi đầu Kitô giáo du nhập vào Việt Nam, tôn giáo mới này đã vấp phải nhiều hiểu lầm và định kiến sâu sắc từ cả nhà cầm quyền lẫn dân chúng. Điển hình là việc bị gọi bằng danh xưng “đạo Hoa Lang” (tức đạo của người Bồ Đào Nha), gắn liền với các thừa sai đi trên tàu buôn Tây phương. Điều này khiến dư luận coi đây là một luật lệ ngoại quốc xa lạ, đồng thời nghi ngờ các tín hữu là tay sai hay phản quốc. Định kiến ấy càng thêm nặng nề bởi quan niệm cho rằng đạo Công Giáo từ bỏ tổ tiên khi không thực hiện các nghi lễ cúng bái cổ truyền, dù các thừa sai luôn nỗ lực thích nghi qua thuyết “Tam phụ”.
Những định kiến và hiểu lầm ấy nhanh chóng biến thành những làn sóng bách hại kéo dài suốt ba thế kỷ, nhất là khi những lợi ích ngoại giao, thương mại giữa triều đình với Phương Tây không còn. Trong bối cảnh Trịnh-Nguyễn phân tranh và thời Tây Sơn, các nhà cầm quyền liên tục ban hành những sắc chỉ cấm đạo nhằm bảo vệ hệ tư tưởng Nho giáo, coi Kitô giáo là “dị đạo” làm suy đồi phong tục. Chính sách đàn áp đạt đến đỉnh điểm dưới triều Nguyễn, đặc biệt dưới thời Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Vua Tự Đức đã ban hành 13 sắc lệnh cấm đạo, nổi tiếng nhất là chiếu chỉ “Phân sáp" năm 1861, đẩy Giáo Hội vào thảm cảnh bị triệt tiêu tận gốc qua việc phân tán các gia đình, khắc chữ “Tả đạo” lên mặt và phá hủy các cơ sở thờ phượng. Cơn giông bão tiếp tục kéo dài qua phong trào Văn Thân với khẩu hiệu “Bình Tây sát Tả”, cướp đi mạng sống của hơn 60.000 tín hữu.
2. Những “hoa trái đầu mùa” của cây Đức Tin trên Đất Việt
Chính giữa cơn bão táp bách hại ấy, Giáo Hội Việt Nam đã chứng kiến những tấm gương kiên trung bất khuất, mở đầu bằng cái chết anh hùng của “người chứng thứ nhất” thầy giảng Anrê Phú Yên năm 1644, khi thầy mới 19 tuổi. Bị nhà cầm quyền Quảng Nam bắt giữ tại Hội An, thầy cương quyết không chối đạo để bảo toàn mạng sống, sẵn sàng hiến dâng mạng sống cho Thiên Chúa. Trên đường ra pháp trường Dinh Chiêm, lời nhắn nhủ của thầy: “Hãy giữ nghĩa cùng Chúa Giêsu cho đến hết hơi, cho đến trọn đời” và “hãy lấy tình yêu đáp lại tình yêu” đã trở thành lời chứng sống động, thắp sáng ngọn lửa đức tin can trường.
Nối gót Chân Phước Anrê Phú Yên, đông đảo các chứng nhân đã tiếp bước trên con đường tử đạo, với ước tính khoảng 130.000-300.000 tín hữu đã hy sinh mạng sống vì Đức Kitô. Trong số đó, 117 vị được tuyên phong Hiển Thánh năm 1988, đại diện cho nhiều thành phần dân Chúa, gồm các thừa sai ngoại quốc, các linh mục bản xứ và đông đảo giáo dân Việt Nam thuộc nhiều tầng lớp. Sự kiên trung của các ngài là minh chứng hùng hồn rằng đức tin Kitô giáo không phải là điều gì xa lạ, nhưng có thể bén rễ sâu và hòa hợp với lòng trung hiếu cùng khí phách kiên cường của tâm hồn dân tộc Việt.
Giữa hoàn cảnh ngặt nghèo của cuộc bách hại đạo dưới triều vua Cảnh Thịnh năm 1798, tương truyền, Đức Mẹ đã hiện ra tại núi rừng La Vang hoang vu, an ủi các tín hữu vùng Dinh Cát chạy vào đây lánh nạn. Đức Mẹ an ủi đoàn con đang chịu khổ, chỉ lá rừng nấu nước uống để chữa bệnh và ban lời hứa che chở những ai chạy đến cầu khẩn. Biến cố này, dù chủ yếu được lưu truyền qua ký ức truyền khẩu, đã trở thành nguồn sức mạnh tinh thần sâu đậm, góp phần đưa La Vang trở thành một linh địa Thánh Mẫu và là nơi quy tụ lòng đạo đức của người tín hữu Việt Nam.
3. Một Giáo Hội mang gương mặt Việt
Song song với việc can trường đón nhận thử thách, Giáo Hội Việt Nam từng bước bước vào tiến trình tổ chức tự chủ, độc lập với hệ thống Bảo trợ truyền giáo. Nhận thấy nhu cầu cấp thiết phải có các Giám mục để truyền chức linh mục cho người bản xứ, cha Đắc Lộ đã trở về Roma để vận đồng Tòa Thánh, rồi sang Pháp tìm kiếm các ứng viên Giám mục. Nỗ lực không ngừng ấy đã đơm hoa kết trái khi Đức Giáo Hoàng Alexander VII ban hành đoản sắc Super Cathedram ngày 09/09/1659, thiết lập hai Địa phận Tông tòa đầu tiên trên đất Việt, đồng thời bổ nhiệm hai vị Giám mục Đại diện Tông tòa đầu tiên.
Nhằm hiện thực hóa tinh thần của Huấn Thị năm 1659 của Tòa Thánh, Chủng viện Thánh Giuse được xây dựng tại Ayuthia, Thái Lan, năm 1665. Tại đây, Đức cha Lambert de la Motte đã đặt tay truyền chức cho những linh mục Việt Nam đầu tiên vào các năm 1668-1669. Đặc biệt, trong chuyến kinh lý năm 1670, ngài đã truyền chức cho 7 linh mục bản xứ ngay trên một khoang thuyền lênh đênh tại Phố Hiến. Những linh mục tiên khởi này, vốn được tuyển chọn từ Hội Thầy giảng, cùng với việc tổ chức hai Công nghị giáo phận đầu tiên tại Phố Hiến (1670) và Hội An (1672), đã trở thành lực lượng nòng cốt, góp phần duy trì Giáo Hội vượt qua những cơn bách hại kéo dài.
Tiến trình bản địa hóa Giáo Hội tại Việt Nam đạt một bước ngoặt lịch sử vào đầu thế kỷ XX, với sự thúc đẩy của Tòa Khâm sứ Đông Dương được thiết lập năm 1925. Ngày 10/01/1933, Đức Thánh Cha Piô XI chính thức bổ nhiệm cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng làm Giám mục phó Phát Diệm. Ngày 11/06/1933, đại lễ tấn phong vị Giám mục người Việt đầu tiên diễn ra tại Đền thờ Thánh Phêrô. Tiếp đó, nhiều Giám mục Việt Nam được tấn phong trong các thập niên tiếp theo. Đến năm 1959, đã có 13 Giám mục bản xứ coi sóc 10 trong số 17 địa phận. Sự trưởng thành ấy dẫn tới việc Đức Giáo Hoàng Gioan XXIII ban hành Tông sắc Venerabilium Nostrorum ngày 24/11/1960, chính thức thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam với ba Giáo tỉnh Hà Nội, Huế và Sài Gòn. Từ một cộng đoàn nhỏ bé thuở ban đầu, Giáo Hội Việt Nam đã trưởng thành mạnh mẽ, với hơn 2 triệu tín hữu và 20 Giáo phận Chính tòa, từng bước tự chủ trong việc gánh vác sứ mạng laon báo Tin Mừng giữa lòng quê hương.
4. Một Giáo Hội trẻ trung và năng động giữa lòng dân tộc
Hành trình gần năm thế kỷ đón nhận Tin Mừng trên quê hương Việt Nam là một thiên sử thi đức tin, kiên cường vượt qua bách hại để vươn tới sự trưởng thành. Trải qua bao hiểu lầm văn hóa-chính trị sâu sắc cùng các chính sách đàn áp khốc liệt của triều đình, cộng đoàn tín hữu vẫn kiên vững đứng thẳng. Máu đào của Chân Phước Anrê Phú Yên cùng hàng trăm ngàn vị anh hùng tử đạo không làm dập tắt Tin Mừng, nhưng trở thành những hạt giống làm trổ sinh các thế hệ Kitô hữu.
Từ nền móng đức tin ấy, Giáo Hội từng bước bản địa hóa qua những dấu mốc quan trọng: thiết lập hai Địa phận Tông tòa đầu tiên năm 1659, đào tạo linh mục bản xứ, tấn phong vị Giám mục người Việt tiên khởi năm 1933, và đạt đến bước trưởng thành quan trọng với việc thiết lập Hàng Giáo phẩm năm 1960. Mang đậm gương mặt Việt nam, Giáo Hội Công Giáo Việt Nam ngày nay đã bén rễ sâu trong lòng dân tộc, tích cực đồng hành và dấn thân phục vụ quê hương trong ánh sáng Tin Mừng.
Nhìn lại hành trình cây Đức Tin chịu thử thách và lớn lên trên đất Việt qua 10 tập cuối của series Dấu Ấn Đức Tin Trên Đất Việt, chúng ta được mời gọi thực hiện một “Phút Hồi Tâm”:
(1) tạ ơn Thiên Chúa vì biết bao hồng ân đã lãnh nhận, đặc biệt là hồng ân đức tin;
(2) xin ơn soi sáng để nhận ra bàn tay Thiên Chúa đã âm thầm dìu dắt dân tộc Việt được đón nghe Lời Hằng Sống;
(3) tự hỏi hôm nay mình đang sống đức tin ấy thế nào giữa đời thường;
(4) và quyết tâm sống kiên vững, trung thành hơn với hồng ân cao quý đã được trao ban.
------------------------------
Dấu Ấn Đức Tin Trên Đất Việt - Một Niềm Tin trong ký ức của một Dân Tộc
Kính mời quý vị xem toàn bộ 20 tập của series Dấu Ấn Đức Tin Trên Đất Việt trên kênh Truyền Thông Dòng Tên tại: https://www.youtube.com/playlist?list=PLw4bPiABRdjaja06NK48qp9_KhWNz-vek
JESCOM - Truyền Thông Dòng Tên
