Ngày 15/8 là một trong những ngày đặc biệt nhất của mùa hè tại Ý. Nhiều thành phố trở nên vắng vẻ, cửa hàng đóng cửa, các gia đình đi nghỉ, những chuyến dã ngoại và các bữa ăn ngoài trời diễn ra khắp nơi. Người Ý gọi ngày này là Ferragosto. Nhưng đối với người Công giáo, 15/8 trước hết là Đại lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời, một trong những lễ trọng kính Đức Mẹ quan trọng nhất trong năm phụng vụ.
Hai truyền thống gặp nhau trong cùng một ngày nhưng có nguồn gốc và ý nghĩa khác nhau. Ferragosto mang dấu ấn của lịch sử Roma cổ và văn hóa dân gian Ý; trong khi Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời phát triển từ đức tin và truyền thống phụng vụ của Giáo hội, tuyên xưng rằng Đức Maria, sau khi hoàn tất cuộc đời trần thế, được Thiên Chúa đưa cả hồn lẫn xác vào vinh quang thiên quốc.
Nhìn lại hành trình hơn hai thiên niên kỷ của ngày 15/8 giúp hiểu vì sao một tập tục của thế giới Roma vẫn còn hiện diện trong đời sống người Ý hôm nay, đồng thời cũng cho thấy ý nghĩa hoàn toàn khác mà ngày này mang trong đời sống Kitô giáo.
Từ “Feriae Augusti” đến Ferragosto
Tên gọi Ferragosto bắt nguồn từ tiếng Latinh Feriae Augusti, nghĩa là “những ngày nghỉ của Augustus”.
Dưới thời Hoàng đế Octavianus Augustus, tháng Tám trở thành một thời gian đặc biệt trong đời sống công cộng Roma. Sau nhiều thập niên nội chiến, Augustus củng cố quyền lực, mở ra một giai đoạn tương đối ổn định cho đế quốc và gắn tên mình với tháng này.
Rước kiệu truyền thống vào ngày lễ 15/8 tại bờ biển Fiumicino, Roma, Ý. (ANSA)
Feriae Augusti quy tụ và nối dài nhiều ngày lễ vốn đã có trong tháng Tám của người Roma. Đây cũng là thời điểm phần lớn những công việc nặng nhọc ngoài đồng đã hoàn tất, nên nông dân, người lao động và cả súc vật kéo được dành một khoảng thời gian nghỉ ngơi sau mùa vụ.
Trong một xã hội chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhịp sống gắn chặt với đất đai và mùa màng. Việc thu hoạch không chỉ mang ý nghĩa kinh tế nhưng còn liên quan đến tôn giáo, đời sống cộng đồng và niềm hy vọng về một năm sung túc. Vì thế, tháng Tám có nhiều lễ hội kính các vị thần được xem là bảo trợ mùa màng, sự màu mỡ và nguồn lương thực.
Theo thời gian, Feriae Augusti trở thành một thời gian nghỉ ngơi và lễ hội rộng rãi. Qua sự biến đổi của ngôn ngữ, tên gọi này dần trở thành Ferragosto trong tiếng Ý hiện đại.
Đáng chú ý là dù Đế quốc Roma và các nghi lễ cổ xưa đã biến mất, truyền thống nghỉ giữa tháng Tám vẫn bám rễ sâu trong đời sống Ý. Cho đến ngày nay, vào thời điểm này, người ta vẫn thường thấy tấm biển “chiuso per ferie” – đóng cửa nghỉ hè – tại các cửa hàng và doanh nghiệp.
Một tháng đầy lễ hội của Roma cổ
Ferragosto bắt nguồn từ bối cảnh tôn giáo của Roma cổ, khi tháng Tám quy tụ nhiều lễ hội liên quan đến mùa màng và thiên nhiên.
Một trong những lễ quan trọng là Consualia, gắn với thần Consus, vị thần được liên kết với mùa màng và kho lương thực. Theo truyền thống Roma, nơi thờ Consus nằm dưới lòng đất và chỉ được mở vào một số dịp trong năm.
Bên cạnh đó là Ops, nữ thần gắn với sự phong nhiêu, mùa màng và nguồn lương thực. Lễ Opiconsivia kính Ops được cử hành vào cuối tháng Tám. Những hình thức thờ cúng này phản ánh sự phụ thuộc trực tiếp của xã hội cổ đại vào đất đai và vụ mùa.
Ferragosto huynh đệ do Cộng đoàn Sant'Egidio tổ chức
Một lễ hội nổi bật khác là lễ kính nữ thần Diana. Tại Roma, Diana có một đền thờ nổi tiếng trên đồi Aventino; trong thế giới nông thôn, nữ thần này được liên kết với rừng cây, thiên nhiên hoang dã, thảo mộc và săn bắn.
Ngày lễ dành cho Diana còn có một chiều kích xã hội đặc biệt, vì theo truyền thống, nô lệ cũng được nghỉ trong dịp này. Điều đó cho thấy các lễ hội Roma không chỉ bao gồm nghi thức tôn giáo nhưng còn tạo ra khoảng thời gian nghỉ ngơi, ăn uống, gặp gỡ và củng cố đời sống cộng đồng.
Chính bối cảnh ấy phần nào giải thích vì sao kỳ nghỉ giữa tháng Tám có sức sống lâu dài đến mức vẫn còn để lại dấu ấn trong văn hóa Ý sau hơn hai ngàn năm.
Ferragosto không đồng nghĩa với lễ Đức Mẹ
Việc Ferragosto và Đại lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời cùng rơi vào ngày 15/8 đôi khi dẫn đến cách giải thích rằng lễ Đức Mẹ đơn giản là một lễ hội ngoại giáo được “Kitô giáo hóa”. Tuy nhiên, cách nhìn này cần được phân biệt cẩn trọng.
Đúng là Kitô giáo được loan báo và phát triển trong những xã hội vốn đã có lịch, phong tục và lễ hội riêng. Đức tin Kitô giáo không hình thành trong một khoảng trống văn hóa, nhưng bước vào những nền văn minh cụ thể, trong đó có thế giới Hy-La.
Trong tiến trình ấy, một số thời điểm hay tập tục dân gian có thể được tiếp tục hoặc mang một ý nghĩa mới. Nhưng sự trùng hợp về thời gian không có nghĩa nội dung thần học của một lễ Kitô giáo bắt nguồn trực tiếp từ những huyền thoại hay nghi lễ ngoại giáo trước đó.
Lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời (© Catherine Leblanc - byzance-photos.fr)
Nền tảng của Đại lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời nằm trong đức tin của Giáo hội về Đức Maria và trong sự phát triển lâu dài của truyền thống phụng vụ Kitô giáo.
Do đó, cần phân biệt hai bình diện: Ferragosto là một truyền thống lịch sử và văn hóa có nguồn gốc từ Roma cổ; còn ngày 15/8 trong lịch phụng vụ là Đại lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời, mang ý nghĩa riêng của đức tin Kitô giáo về Đức Maria, về ơn cứu độ và về cùng đích của con người.
Từ lễ “An Giấc” đến lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời
Việc kính nhớ kết thúc cuộc đời trần thế của Đức Maria đã có lịch sử lâu đời trong các cộng đoàn Kitô giáo, đặc biệt tại Đông phương.
Các truyền thống cổ sử dụng từ Dormitio, nghĩa là “An Giấc”, để nói đến việc Đức Maria hoàn tất hành trình trần thế. Đến nay, các Giáo hội Đông phương vẫn quen gọi ngày lễ này là lễ Đức Mẹ An Giấc.
Một số bản văn ngoài quy điển Thánh Kinh xuất hiện trong những thế kỷ đầu cũng thuật lại các truyền thống về những giờ phút cuối đời của Đức Maria, việc các Tông đồ quy tụ bên Mẹ và việc Mẹ được đưa về trời. Dù không thuộc Thánh Kinh quy điển, những bản văn này cho thấy từ rất sớm các cộng đoàn Kitô hữu đã suy tư và cầu nguyện về sự kết thúc cuộc đời của Mẹ Chúa Giêsu.
Bức tranh 'Đức Mẹ Ngủ'
Từ khoảng thế kỷ VI, lễ kính Đức Maria vào giữa tháng Tám được cử hành tại Giêrusalem rồi dần lan rộng trong thế giới Kitô giáo.
Theo thời gian, truyền thống Tây phương nhấn mạnh đến Assumptio, nghĩa là Đức Maria được “đưa lên”, từ đó hình thành cách gọi Lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời.
Điều cốt lõi không nằm ở những chi tiết về cách thức Đức Maria kết thúc cuộc đời trần thế, nhưng ở xác tín rằng Mẹ Chúa Kitô, người đã kết hợp cách đặc biệt với Con mình trong công trình cứu độ, cũng được thông phần cách đặc biệt vào chiến thắng của Người trên sự chết.
Tín điều năm 1950
Ngày 1/11/1950, Đức Giáo hoàng Piô XII, qua Tông hiến Munificentissimus Deus, long trọng công bố tín điều Đức Maria Hồn Xác Lên Trời. Công thức tín điều xác quyết rằng Đức Maria Vô Nhiễm, Mẹ Thiên Chúa và trọn đời đồng trinh, “sau khi hoàn tất cuộc đời trần thế, đã được đưa cả hồn lẫn xác vào vinh quang thiên quốc”.
Cách diễn đạt “sau khi hoàn tất cuộc đời trần thế” cho thấy Giáo hội không định tín về cách thức cụ thể Đức Maria kết thúc cuộc đời, chẳng hạn Mẹ có trải qua cái chết theo nghĩa thông thường hay không. Trọng tâm của tín điều nằm ở đích đến: toàn thể con người Đức Maria, cả hồn lẫn xác, được thông phần vào vinh quang phục sinh của Chúa Kitô.
Đức Giáo hoàng Piô XII tuyên bố tín điều "Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời", ngày 01.11.1950.
Vì thế, việc Đức Maria Hồn Xác Lên Trời không chỉ là một đặc ân dành riêng cho Mẹ. Nơi Đức Maria, Giáo hội chiêm ngắm trước vận mệnh mà Thiên Chúa hứa ban cho nhân loại được cứu chuộc.
Một lễ về phẩm giá của toàn thể con người
Đại lễ ngày 15/8 tuyên xưng Đức Maria được đưa vào vinh quang thiên quốc “cả hồn lẫn xác”. Điều này diễn tả một xác tín nền tảng của đức tin Kitô giáo: con người không phải là linh hồn tạm trú trong một thân xác, nhưng là một hữu thể thống nhất được Thiên Chúa tạo dựng và cứu độ trong toàn thể con người mình.
Vì thế, thân xác không phải là lớp vỏ phải loại bỏ để linh hồn đạt đến sự sống viên mãn. Thân xác thuộc về phẩm giá và ơn gọi của con người. Nơi Đức Maria, Giáo hội nhìn thấy trước điều mình hy vọng cho mọi người: sự sống lại và sự hiệp thông trọn vẹn với Thiên Chúa.
Trong một nền văn hóa thường đánh giá thân xác dựa trên vẻ đẹp, sức khỏe hay khả năng hoạt động, Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời mở ra một cái nhìn khác. Giá trị của thân xác không tùy thuộc vào hiệu năng, nhưng bắt nguồn từ phẩm giá của con người được Thiên Chúa tạo dựng và mời gọi bước vào vinh quang.
Từ mùa màng của đất đến mùa màng của ơn cứu độ
Việc Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời được cử hành giữa tháng Tám cũng gợi nên một sự đối chiếu thú vị với thế giới Địa Trung Hải cổ đại, nơi thời điểm này vốn gắn với mùa thu hoạch.
Trong văn hóa Roma, nhiều lễ hội tháng Tám hướng về đồng ruộng, kho lúa, sự phong nhiêu và lòng biết ơn đối với hoa trái của đất. Đó là những cử hành gắn với những nhu cầu căn bản: có lương thực, duy trì sự sống và bảo đảm tương lai của cộng đồng.
Phụng vụ Kitô giáo ngày 15/8 lại mở ra một chân trời khác: sự viên mãn của công trình cứu độ nơi Đức Maria. Không cần giả định một sự lệ thuộc trực tiếp giữa hai truyền thống, vẫn có thể nhận ra sự đối chiếu đầy ý nghĩa: nếu thế giới cổ hướng đến hoa trái của đất để duy trì sự sống trần thế, thì đức tin Kitô giáo hướng đến sự sống không bao giờ tàn.
Lễ vọng Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời ở Bờ Biển Ngà, ngày 14.08.2023.
Đức Maria, người đã đón nhận Ngôi Lời và trao Chúa Giêsu cho nhân loại, trở thành dấu chỉ báo trước sự viên mãn của con người được cứu chuộc. Nơi Mẹ, Giáo hội chiêm ngắm tương lai của mình.
Từ ngày nghỉ đến lời mời hướng về trời
Ngày 15/8 vì thế mang hai chiều kích khác nhau. Ferragosto kể câu chuyện về lịch sử, văn hóa và đời sống xã hội của người Ý; còn Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời mở ra một chân trời của đức tin và niềm hy vọng Kitô giáo. Ferragosto gắn với nghỉ ngơi sau lao động, với những chuyến đi, những bữa ăn gia đình, biển và núi. Phụng vụ, trong khi đó, mời người tín hữu không chỉ dừng công việc nhưng còn dừng lại để nhìn về hướng đi của đời mình.
Trong một xã hội thường bị cuốn vào tốc độ, năng suất và hiệu quả, một ngày nghỉ đã có giá trị của nó. Nhưng Đại lễ Đức Maria còn đặt ra câu hỏi sâu xa hơn: sau mọi công việc, thành tựu và những mùa sống của con người, điều gì còn lại?
Câu trả lời của ngày lễ là niềm hy vọng. Đức Maria Hồn Xác Lên Trời cho thấy sự chết không phải là lời cuối cùng. Cuộc đời con người được tạo dựng để hướng đến sự hiệp thông với Thiên Chúa và sự sống viên mãn nơi Người.
Bởi thế, giữa một Ferragosto rộn ràng của những chuyến đi và những ngày hè, tiếng chuông nhà thờ ngày 15/8 vẫn mang một lời mời khác. Kỳ nghỉ sẽ qua, mùa hè sẽ kết thúc, những mùa màng của cuộc sống sẽ thay đổi; nhưng lời hứa của Thiên Chúa vẫn còn. Có lẽ chính ở điểm này, Ferragosto và Đại lễ ngày 15/8 gặp nhau theo một cách đặc biệt: một ngày giúp con người tạm dừng nhịp sống thường nhật, còn phụng vụ mời họ ngước nhìn xa hơn, đến niềm hy vọng rằng cuộc đời không khép lại nơi sự chết nhưng mở ra cho sự sống vĩnh cửu.
Mừng lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời tại Trung tâm Thánh Mẫu La Vang, Việt Nam, năm 2025. (© Truyền thông TGP Huế / tonggiaophanhue.org / Vietnamese Bishops’ Conference)
Vatican News
